Мукъаддес Китап: 3 Падишалар
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-01-27T08:03:41.238306+00:00

Мукъаддес Китап

Мукъаддес Китап

1. Тарихий Китаплар
2. Алланынъ Адлары
3. Сёзлюк
4. Узунлыкъ Ольчюлери
5. Сепильген Шейлернинъ Ольчюлери
6. Шингенлик Ольчюлери
7. Агъырлыкъ Ольчюлери
8. Эски Васиет Деври Хронологиясы
9. Ибраим Ве Агъа-къардашларынынъ Эвлятлары

10. Теврат Ве Зебур Китапларында Олгъан Иса Месих Акъкъында Базы Пейгъамберликлер Ве Оларнынъ Беджерилюви

11. Хариталар

Мукъаддес Китап акъкъында

«Мукаддес Китап» деген ад текликте къулланылса да, аслында, бу, китаплар джыйынтыгъыдыр. Бу китапларнынъ джыйынтыгъы – Алланынъ Сёзюдир (къ. юн. библиа сёзю «китаплар» манасыны анълата; шу сёзнен Мукъаддес Китапнынъ ады бутюн дюнья тиллеринде пейда олды). Бу китапны адет-узьре эки къысымгъа болелер: Эски Васиет (Иса пейгъамбер догъмаздан эвель язылгъан китаплар) ве Янъы Васиет (Иса пейгъамбернинъ яшайышынен багълы олгъан заман акъкъында ве Онынъ олюми ве тирилювинден сонъраки девир акъкъында язылгъан китап ве мектюплер).

Мукъаддес Китап башкъа тюрлю де болюне, бу неширде биз тамам шу усулны къулланамыз. Мукъаддес Китапнынъ биринджи джыйынтыгъы Теврат эди. Шу адны Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабы ташыйлар. Оларнынъ башкъа ады Мусанынъ Беш Китабы я да Мусанынъ Къануны. Булардан сонъ Тарихий китаплар келе, мында Ханаан топрагъына кирген сонъ, Исраиль девлетининъ ильк тарихий вакъиалары тасвир этиле, девлетнинъ мейдангъа келюви ве Исраильнинъ биринджи падишалары акъкъында, озь топрагъындан сюргюн этильген халкънынъ фаджиасы ве сонъраки къайтувы акъкъында айтыла. Бундан сонъ кельген Зебур ве икмет китаплары адлы джыйынтыкъта еудий халкъынынъ шахсий ве ичтимаий литургиясы, эм де земаневий ве осеяткъан несильни огретюв ичюн муим олгъан насиатлар ер ала. Бундан сонъ Пейгъамберлернинъ китаплары келе, оларны бизге Исраиль ве Ехуда девлетлерининъ пйгъамберлери къалдыргъандыр. Бу пейгъамберлер халкъкъа Алланынъ Сёзюни кетире, халкъны арткъа, озь Яратыжысына къайтара ве агъыр мусибетлер вакътында джесарет бере эдилер. Шуны къайд этмек керек ки, юкъарыда айтылгъан китапларнынъ чокусы хронологик тертипте дегиль, адет-узьре мевзулар шекильде ерлештирильгендир. Китаплардаки вакъиалар ве пейгъамберлернинъ хызмети акъкъында тафсилятлыджа хронологик малюмат алмакъ ичюн, Сизлерни хронологик джедвеллерге мураджаат этмеге риджа этемиз, оларны неширимизнинъ сонъунда тапа билесиз. Юкъарыда айтылгъан джыйынтыкълар умумий оларакъ 39 китапны къаплап ала, олар миляттан эвель бир бучукъ бинъ йыл девамында еудий ве арамий тиллеринде чешит муэллифлер тарафындан язылгъандыр. Оларнынъ эсас вазифеси – Алла ве еудий халкъынынъ арасындаки мунасебетлер, сонъра да бутюн инсаниетнен мунасебетлер акъкъында айтып бермектир.

Сонъра кельген 27 китап, эксериетинен къадимий юнанджа язылып, ичине энъ эвеля Инджиль джыйынтыгъыны алалар. Инджильге кирген китаплардан дёрт китап Иса Пейгъамбернинъ аяты, талиматы, олюми ве тирилюви акъкъында икяе этелер. Биринджи бакъышта бу дёрт китап айны вакъиалар акъкъында язылгъан, ве оларнынъ бир чокъ ерлери текрарлана, деген фикир догъмакъ мумкюн. Бир тарафтан бу догърудыр, лякин дёрт айры-айры икяе башкъа-башкъа муэллифлер тарафындан язылып, тек бир дане аятнынъ шаатлары олып келелер ве шунынънен бирликте, олып кечкен вакъиаларнынъ энъ толу тасвирини алмагъа ярдым этелер. Шу дёрт китапнен (бирисининъ догърудан-догъру девамы олгъан) Эльчилернинъ фаалиети китабы сыкъы багълыдыр. Мында Исанынъ кокке котерильгенинден сонъ, месихчилер джемиетининъ биринджи йыллары акъкъында ве Онынъ шегиртлери Рим империясынынъ сакинлери арасында Къуванчлы Хаберни даркъатып башлагъанлары акъкъында айтыла. Къалгъан китаплар Эльчилернинъ язылары адында топланып, озюнинъ ичине Иса Пейгъамбернинъ шегиртлери иманлылар джемиетине ве айры адамларгъа иманларыны пекитмек ве догъру ёлгъа къоймакъ ниетинен, агъыр сынавлардан кечмеге ярдым этмек ичюн язгъан мектюплерни топлай. Джыйынтыкъны Юханнынъ Сырларнынъ ачылувы китабы екюнлей; мында символик бир тиль ярдымынен Алланынъ Онъа къаршы тургъан кучьлерге къаршы гъалебеси тасвирлене.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесининъ тарихы

Шимдики заманда, 2016 сенесине къадар, Мукъаддес Китап дюньянынъ бир чокъ тиллерине терджиме этильди. Толусынен беш юз тильден чокъ тиллерге терджимеси бар (шимди дюньяда аман-аман еди бинъ тиль бар деп эсаплана), Китапнынъ базы къысымлары исе эки бинъ тильден зияде тиллерге терджиме этильди.

Бизге белли олгъан къырымтатар тилинде биринджи терджимелер XIV-юнджи асыргъа аиттир. Энъ белли къадимий ядикярлыкъта Кодекс Куманикусте къыпчакъ-къуман-половец тилине биринджи кере терджиме этильген Алланынъ Он Эмирини, Сулейманнынъ Икметли сёзлер китабындан парчаларны, Инджильден алынгъан парчаларны, «Бизим Бабамыз» дувасыны ве Зебурдан алынгъан бир сыра йырларны тапмакъ мумкюн. XVIII-инджи асырнынъ ортасына Марк, Юхан, Матта, Луканен берильген Инджиль аиттир (Къаракъоба метинлери). Бу метинлер шимдики вакъыткъадже толу шекильде келип етмедилер, лякин оларнынъ базы парчалары сакъланып къалгъан. XX-нджи асырнынъ 70-инджи сенелеринде Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесини «Мукъаддес Китапны терджиме институты» башлады. О заман Юнус пейгъамбернинъ китабы терджиме этильди (1978 с.), сонъра Маттанен берильген Инджиль терджиме этилип, нешир этильди (1985 с.). Иш 1990-ынджы сенелери девам эттирильди; о заман 1996 сенеси Озьбекистанда «Эйи Хабер» китабы нешир этильди, онынъ ичине Юхан, Луканен берильген Инджиль, Эльчилернинъ фаалиети ве Якъупнынъ мектюби кирди. Сонъра иш XXI-инджи асырда Къырымда девам этти; бир-бири артындан «Иса Месих акъкъында риваетлер» (2002 с.), «Алланынъ пейгъамберлери» (2005 с.), «Маттанен берильген Инджиль» (2006 с.), «Сулейманнынъ икмети» (Икметли сёзлер ве Джемаат башы, 2008 с.), «Инджиль» (Матта, Марк, Лука, Юхан ве Эльчилернинъ фаалиети, 2008 с.), «Теврат» (Башланув, Чыкъыш, Къануннынъ текрары, 2009 с.) ве «Зебур» (2011 с.) китаплары басылды.

2002-нджи сенесинден башлап 2015-инджи сенесине къадар бу терджименинъ устюнде «Мукъаддес Китапны терджиме институты»нынъ хадимлер группасы «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятынынъ мутехассысларынен берабер иш бирлик яптылар. Терджиманлар группасынынъ огюнде тургъан эсас макъсат – къадимий еудий, арамий ве юнан тиллеринде язылгъан асыл метиннинъ манасыны догъру акс этмек эди.

Бу терджиме япылгъанда, эсас менба оларакъ шимдики заманда энъ нуфузлы деп эсаплангъан метинлернинъ нешири ве тенкъидий аппарат къулланылгъандыр. Къадимий еудий тили ичюн – бу Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5-инджи нешир; мында Ленинград Кодекси шеклиндеки Масора метини такъдим этильгендир, бу метин къарарнен м. с. 1000-инджи йылы битирилип, сонъра бир чокъ даа да къадимий олгъан метинлернен тенъештирильди ве догъуртылды. Къадимий юнанджа язылгъан метинлер ичюн исе бойле менба оларакъ Greek New Testament (UBS, 4-юнджи нешир) къулланылды, бу метин толусынен Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 27-нджи неширинен айныдыр. Бу метин бир чокъ къадимий эльязмаларгъа эсасланып тизильди, оларнынъ арасында IV-V асырларгъа аит Синай, Александрия ве Ватикан Кодекслеринден япылды. Бу кодекслерге еудий китапларынынъ (Эски Васиетнинъ) терджимелери де кирди; бу терджимелерге Септуагинта деген ад берильди.

Юкъарыда къайд этильген менбалардан гъайры, терджиманлар озь ишинде эллеринде олгъан Мукъаддес Китапларнынъ башкъа тиллерге япылгъан терджимелеринен иш туттылар, бу терджимелер арасында рус, украин, озьбек, тюрк ве башкъа тиллерге япылгъан терджимелер. Бойле ишнинъ макъсады – метинни даа да яхшы анъламакъ ве терджимелернинъ башкъа вариантларынен таныш олмакъ эди. Бизим базы окъуйыджыларымыз 1876 сенесининъ Синодаль терджимеси деп адландырылгъан ве кениш даркъалгъан Мукъаддес Китапнынъ рус тилине япылгъан терджимесинен таныш олмакъ мумкюнлер. Бизлер терджимелеримизде бу терджимеге мураджаат эткен олсакъ да, оны темель оларакъ къулланмадыкъ. Озюнинъ къыйметине бакъмадан, бу терджиме 150 йыл эвельси япылды; о заманларда терджименинъ башкъа принциплери ишлетиле эди, ве о заманларда базы къадимий менбалар эльде ёкъ эди. Бизим терджимемизде дикъкъат айры бир терджимеге дегиль де, энъ эвеля къадимий менбаларгъа берильди. Лякин сизни ишандырмакъ истеймиз ки, бизим терджимемиз ве Синодаль терджимеси арасында мана джеэттен фаркълар олса биле, бу фаркълар минималь олып, метиннинъ умумий менимсевине тесир этмей.

Метиннинъ мана ве шекли бир къач этаптан ибарет олгъан эр тарафлама тешкерювлерден кечти. Асыл мананынъ догърулыгъындан гъайры, группа бу мананы земаневий, окъуйыджыларгъа анълайышлы олгъан, яхшы эдебий тильде акс эттирмеге гъайрет этти. Биринджи басамакъта, тафсилятлы азырлыкъ ишлери этильген сонъ, къырымтатар тилине терджиме япылды. Сонъ теологик муаррирнинъ тарафындан терджеме къадимий эльязмаларнен тенъештирильди. Экинджи басамакъта Къырымнынъ чешит ерлеринде яшагъан къырымтатарлар да, къадын ве эркеклер, эсли башлы ве яшлар, бильгили ве къырымтатар тилинде агъзавий шекильде субетлешкенлер, терджимени тешкермеге ярдым эте эдилер. Учюнджи басамакъта терджименен филолигик муаррир чалышты. Эр бир басамакъта терджимеге янъы тюзетмелер къошулды. Ишнинъ нетиджесинде терджименинъ эр бир къысмы эльязмаларнен чокъ йыл чалышкъан ве зенгин терджиманлыкъ теджрибеси олгъан консультант тарафындан козетильди.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимеси он учь йылгъа къадар девам этти.

Ярдымджы материаллар

Бу терджиме ярдымджы материалларнен берабер бериле. Бу материаллар Мукъаддес Китапнынъ асыл метинининъ бир къысмы дегиллер, амма окъуйыджылар даа да яхшы анъласын деп, къошулгъанлар.

Эр бир китаптан эвель кучюк сёз башы кирсетиле, мында тарихий контекст акъкъында, эсас мевзулар акъкъында малюмат, ве сыкъ-сыкъ китапнынъ къыскъа планы бериле. Айры китаплар манаджа къысымларгъа болюнген ве бу къысымларнынъ серлевасы къайд этильгендир, бу серлевалар икяенинъ мевзусы акъкъында къыскъа хабер берелер. Йылдызчыкънен (*) къайд этильген базы сёзлер, фразалар ве аетлерге саифенинъ сонъунда сноскалар бериле; мында анълашылмагъан адлар, сёзлер, медений хусусиетлернинъ манасы анълатыла, я да аетнинъ башкъа манасы бериле. Китапнынъ сонъунда къыскъа сёзлюк бериле; мында базы муим терминлер, анъламлар, базы ад ве джогърафия адлары да анълатыла. Сёзлюктен гъайры, тасвирий менба оларакъ, Ибраим атанынъ несиллер джедвели де бардыр. Къадимий ольчюлерни тасавур этмек ве оларны шимдики ольчюлернен тенъештирмек ичюн, биз ольчюлер джедвелини де кетиремиз. Бундан да гъайры, тасвирий васта оларакъ къадимий дюньянынъ хронология джедвели ве къадимий дюньянынъ хариталары теклиф этиле. Бунъа къошма оларакъ, башкъа материаллар да бардыр. Бу материаллар Сизлерге окъугъан шейлеринъизни даа да яхшы анъламагъа ярдым этер деген умюттемиз.

Нетидже

Мукъаддес Китап – инсаниетнинъ тарихында буюктен-буюк китаптыр, медениет ве иджат этюв сааларынынъ чокъусына тесир эткен дюнья эдебиятынынъ классикасыдыр. Лякин о, энъ эвеля, Алланынъ ве инсаниетнинъ арасында олгъан мунасебетлер тарихыдыр, Онынъ Озю акъкъында вахийи ве Онынъ истегени акъкъындадыр. Биз умют этемиз ки, бу терджиме къырымтатар халкъына бу хазинени ана тилинде ачаджакъ ве инсанларгъа Алланынъ къанунларына коре яшамагъа ярдым этеджектир.

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятлары терджиманларгъа ве муаррирлерге, бу неширни басып чыкъармагъа ярдым эткенлернинъ эписине озь буюк миннетдарлыгъыны бильдирелер.

Урьмет иле,

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер»нинъ ишдешлери

Къыскъарувлар

ас. | асыр
б. | баб, я да баблар
бакъ. | бакъынъыз
къ. арам. | къадимий арамий тилинде
къ. еуд. | къадимий еудий тилинде
къ. юн. | къадимий юнан тилинде
къыяс. | къыясланъыз
Мас. | Масора, къадимий еудий эльязма
м. с. | миляттан сонъ, я да Иса пейгъамбер догъмаздан сонъ
м. э. | миляттан эвель, я да Иса пейгъамбер догъмаздан эвель
рус. | рус тилинде
с. | сене, я да сенелер
Септ. | Септуагинта, къадимий юнан терджиме эльязмасы

Тарихий Китаплар

Тарихий Китаплар

1. 3 Падишалар

3 Падишалар

3 Падишалар

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22

Падишалар акъкъында учюнджи китап

Бу китапта Исраиль халкъынынъ девлети ве Рабби-Таалянен олгъан мунасебетлери акъкъында икяе девам эте. Мында чокъ падишалар акъкъында языла, ве адет узьре, бу китап невбеттеки китапнен берабер, еудийлерде «Падишалар китабы» деп адлана. Бу китапта Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы къурулышына айрыджа дикъкъат айырыла. Исраиль халкъы эки падишалыкъкъа болюне: шимальде – Исраиль падишалыгъы, дженюпте – Ехуда падишалыгъы. Мында бу мемлекетлер падишаларынынъ м.э. IX асырнынъ ортасына къадар падишалыкъ эткенлери тасвирлене. Муэллиф эр укюмдаргъа, Рабби-Таалягъа садыкъ олгъанына коре, къыймет кесе. Падиша джан-юректен тек Раббиге табынып, итаат этсе, мемлекет берекетли ола. Падиша путларгъа табынып, Алланынъ къанунына бойсунмаса, белялар келе.

Падишалардан гъайры, китапта Алланынъ пейгъамберлери де муим ер алалар. Олар халкъкъа Алланынъ эмирлерини еткизелер, адамларны Аллаларына къайтармакъ ичюн, вакъиаларгъа къарыша эдилер. Алланынъ пейгъамберлери арасында о заман энъ эсасы Ильяс эди. О, китапнынъ сонъки къысмынынъ эсас къараманыдыр.

Сулейман – Исраильнинъ янъы падишасы (1–5 б.). Сулейман Алланынъ Сарайыны къура (6–8 б.). Сулейманнынъ икмети ве байлыгъы. Шева къыраличесининъ зиярети (9–10 б.). Сулейманнынъ гунасы (11 б.). Исраиль эки падишалыкъкъа болюне: пайтахты Ерусалимде, падишасы Давутнынъ союндан олгъан Ехуда падишалыгъы ве пайтахты Самарие шеэринде, падишалары тюрлю сюлялелерден олгъан Исраиль падишалыгъы (12 б.). Ехуда ве Исраильнинъ падишалары (13–16 б.). Ильяс пейгъамбер (17–21 б.). Ильяс ве Баалнынъ хызметчилери Къармел дагъында (18 б.). Ильяс Алланен Хорев дагъында корюше (19 б.). Ахав ве Бен-Хадад (20 б.). Навотнынъ юзюм багъчасы (21 б.). Микъая пейгъамбер Ахавгъа къаршы чыкъа (22 б.).

1

Давутнынъ къартайгъанда яшайышы

1^1Давут падиша къартайып, баягъы яшкъа кирген сонъ, оны къалын урбаларгъа кийиндирип башладылар, лякин о, эписи бир ушюй эди. 2+Онынъ хызметчилери онъа: «Падиша-эфендимизге яш бир къыз къыдырып тапсынлар, о, падишанынъ янында олур, оны бакъар, онен берабер ятар, сонъ падиша-эфендилеримиз къызар», – дедилер. 3+Бутюн Исраиль топракъларында дюльбер къыз къыдырып башладылар ве шунамлы Авишагъны тапып, падишагъа кетирдилер. 4Къыз пек дюльбер эди. О, падишаны бакъып, онъа хызмет этти. Лякин падиша онен джынсий мунасебетте олмады.

Адонья тахткъа отурмагъа тырыша

5+Давутнынъ Хаггит апайындан олгъан огълу Адонья макътанып: «Мен падиша оладжагъым», – дей эди. Озюне арабалар, атлылар ве огюнде чапкъан элли къаравул алды. 6+Бабасы исе: «Сен нечюн бойле шейлер япасынъ»? – деп, ич бир вакъыт огълуна акъыл огретмеди. Адонья пек дюльбер ве Авишаломдан сонъ догъгъан эди.

7+Адонья, Церуя огълу Ёавнен ве руханий Авиатарнен меслеатлашты, ве олар онъа ярдым этти. 8+Лякин руханий Цадокъ, Ехояда огълу Беная, Натан пейгъамбер, Шимий, Рей ве Давутнынъ батырлары Адоньянынъ тарафыны тутмадылар.

9+Адонья, Эн-Рогель янындаки Зохелет ташы янында бир къач къой-эчки, бугъа ве семиз таналарны сойып, падишанынъ огъуллары олгъан эписи агъа-къардашларыны ве падишагъа хызмет эткен эписи Ехуда акъайларыны давет этти. 10+Лякин Натан пейгъамберни, Бенаяны, анавы батырларыны ве къардашы Сулейманны давет этмеди.

Сулейман тахткъа отура

11О заман Натан Сулейманнынъ анасы Бат-Шевагъа:

– Хаггит огълу Адонья падиша олгъаны акъкъында эшиттинъми? Давут падиша-эфендилеримизнинъ исе бундан хабери ёкъ. 12Шимди санъа меним меслеатым: озь джанынъны ве огълунъ Сулейманнынъ джаныны къуртар. 13+Бар, Давут падишагъа кир де, онъа бойле айт: «Сен, падиша-эфендилерим, манъа, къулунъа: “Сенинъ огълунъ Сулейман менден сонъ падиша оладжакъ ве тахтыма отураджакъ”, – деп, сёз бермеген эдинъми? Айса не ичюн шимди Адонья тахткъа отурды?» 14Сен анда падишанен даа лаф эткенде, мен сенинъ артынъдан кирип, сёзлеринъе къошулырым, – деди.

15Бат-Шева падишанынъ ятакъ одасына келип кирди. Падиша пек къарт эди. Шунамлы Авишагъ онъа хызмет эте эди. 16Бат-Шева падишанынъ огюнде эгилип селямлашты. Падиша ондан:

– Не ишинъ бар? – деп сорады. 17О:

– Эфендилерим! Сен манъа, къулунъа: «Сенинъ огълунъ Сулейман менден сонъ падиша оладжакъ ве тахтыма отураджакъ», – деп, РАББИ-Таалянънен ант этип, сёз бермеген эдинъми? 18Шимди исе, ана, Адонья тахткъа отурды. Сенинъ исе, падиша-эфендилерим, бу акъта хаберинъ ёкъ. 19О, бир талай бугъа, семиз тана ве къой-эчки сойып, падиша огъулларынынъ эписини давет этти, руханий Авиатарны да, орду башы Ёавны да давет этти. Къулунъ Сулейманны исе давет этмеди. 20Лякин сен, эфендим, падишасынъ. Озюнъден сонъ падишалыкъ тахтына кимни отуртаджакъ олгъансынъ, деп, эписи исраиллилер сенден беклеп отура. 21Ойле олмаса, падиша-эфендилерим баба-деделери кеткен ерге кеткенинден сонъ, мени ве огълум Сулейманны къабаатлайджакълар, – деди.

22О, даа айткъанда, Натан пейгъамбер кельди. 23Падишагъа:

– Натан пейгъамбер кельди, – дедилер. О, кирди ве ергедже эгилип падишанен селямлашты. 24Натан:

– Падиша-эфендилерим! Сен: «Адонья менден сонъ падишалыкъ япаджакъ ве менден сонъ тахтыма отураджакъ», – деген лаф айткъан эдинъми? 25+О, шимди бир талай бугъа, тана, къой-эчки сойып, падиша огъулларынынынъ эписини, орду башлыкъларыны ве руханий Авиатарны давет этти. Олар шимди онынъ огюнде ашай-ичелер ве: «Яшасын Адонья падиша!» – дейлер. 26Мени, къулунъны, руханий Цадокъны, Ехояда огълу Бенаяны ве къулунъ Сулейманны исе давет этмеди. 27Бу шей падиша-эфендилеримнинъ эмири боюнджа япылмадымы? Не ичюн сен къулунъа падиша-эфендилеримден сонъ тахткъа ким отураджагъы акъкъында бир шей айтмадынъ? – деп сорады.

28Давут джевап берип:

– Манъа Бат-Шеваны чагъырынъыз, – деди. Бат-Шева келип, падишанынъ огюнде турды. 29+Давут емин этип:

– Джанымны эр бир белядан къуртаргъан РАББИнен ант этем! 30Санъа Исраиль Алласы РАББИнен менден сонъ огълунъ Сулейман падишалыкъ япаджакъ деп, ант эттим. Эм о, менден сонъ меним ериме тахткъа отураджакъ. Буны бугунь япарым, – деди. 31+Бат-Шева падишагъа ергедже эгилип:

– Падиша-эфендилерим Давут даима яшасын! – деди. 32Давут падиша:

– Манъа руханий Цадокъны, Натан пейгъамберни, Ехояда огълу Бенаяны да чагъырынъыз, – деди.

Олар падишагъа кельдилер. 33+Падиша оларгъа:

– Эфендилеринъизнинъ къулларыны алынъыз да, барып, огълум Сулейманны меним къатырыма отуртып, оны Гихонгъа алып кетинъиз. 34+Анда руханий Цадокъ ве Натан пейгъамбер оны ягънен сюртип, Исраильнинъ падишасы этсинлер ве борулар чалып: «Яшасын Сулейман падиша!» – деп, илян этсинлер. 35Сонъ онынъ пешинден барынъыз. О, келип, меним тахтыма отураджакъ, меним ериме падишалыкъ япаджакъ. Исраиль ве Ехуда ёлбашчылыгъыны япмагъа мен онъа буюрам, – деди.

36Ехояда огълу Беная падишагъа джевап берип:

– Эфендим падишанынъ Алласы олгъан РАББИ дегени киби олсун, амин! 37РАББИ падиша-эфендилеримнен берабер олгъаны киби, Сулейманнен берабер олсун, онынъ тахтыны эфендим Давут падишанынъ тахтындан да буюк япсын! – деди.

38+Сонъ руханий Цадокъ, Натан пейгъамбер ве Ехояда огълу Беная, керетлилер ве пелетлилер барып, Сулейманны Давут падишанынъ къатырына отуртып, оны Гихонгъа алып кеттилер. 39Руханий Цадокъ Корюшюв Чадырындан зейтюн ягъына толу бойнузны алып, Сулейманны ягълады. Сонъ бору чалдылар, ве бутюн халкъ: «Яшасын Сулейман падиша!» – деп къычырды. 40Бутюн халкъ онынъ артындан юрип, къавал чалып ойле къуванды ки, къычыргъанларындан тап ер ярылды.

41Адонья ве онынъ давет этильгенлери ашап-ичкенлеринден сонъ, буны эшиттилер. Ёав бору сесини эшитип:

– Шеэр нечюн о къадар шамата котерген экен? – деди. 42+О, даа айткъанда, руханий Авиатарнынъ огълу Ехонатан кельди, ве Адонья:

– Кир, сен яхшы адамсынъ ве яхшы хабер кетиресинъ, – деди. 43Ехонатан Адоньягъа джевап берип:

– Эбет, эфендимиз Давут падиша Сулейманны падиша этип къойды. 44+Падиша онен берабер руханий Цадокъны, Натан пейгъамберни, Ехояда огълу Бенаяны, керетлилер ве пелетлилерни йиберди. Олар оны падишанынъ къатырына отурттылар. 45Руханий Цадокъ ве Натан пейгъамбер оны Гихонда падишалыкъкъа ягънен сюрттилер. Андан къуванып кеттилер, шунынъ ичюн шеэрде шамата котерильди. Сизинъ эшиткенинъиз шудыр, – деди. 46+– Бундан гъайры, Сулейман энди падиша тахтына отурды. 47+Даа падишанынъ хызметчилери келип, эфендимиз Давут падишаны хайырладылар ве: «Сенинъ Алланъ Сулейманнынъ адыны сенден намлы япсын, онынъ тахтыны сенинъ тахтынъдан буюк этсин», – дедилер. Падиша ятагъындан эгилип селямлашты 48ве: «РАББИге, Исраильнинъ Алласына шукюрлер олсун! Бугунь О, бизге тахтымда отураджакъ падиша берди, манъа буны корьмеге къысмет этти!» – деди.

49Адоньянынъ мусафирлери буны эшитип, пек къоркътылар ве аман турып, озь ёлларынен кеттилер. 50+Адонья исе Сулеймандан къоркъып, барып, къурбан ерининъ бойнузларына япышты. 51Сулеймангъа:

– Анавы Адонья Сулейман падишадан къоркъып, энди къурбан ерининъ бойнузларына япышкъан ве: «Сулейман падиша мени, къулуны, къылычнен ольдюрмейджегине сёз берсин», – айта, – деп хабер эттилер.

52+Сулейман:

– Эгер о яхшы адам олса, онынъ башындан бир дане сач биле тюшмез, эгер де яман олса, олер, – деди. 53Сонъ Сулейман оны къурбан еринден кетирмек ичюн адамларны ёллады. О, келип, Сулейман падишанынъ огюнде эгильди. Сулейман онъа:

– Бар, эвинъе къайт, – деди.

2

Давут Сулеймангъа огютлер бере

2^1Давутнынъ оледжек вакъты кельди. О, огълу Сулеймангъа буюрып:

2+– Мына энди мен эр кес кетеджек ёлгъа кетем. Сен исе къуветли ве джесаретли ол. 3+Алланъ олгъан РАББИнинъ буюргъанларыны тут. Мусанынъ Къанунында язылгъаны киби, Алланынъ ёлларынен юр, Онынъ низамнамелерини, эмирлерини, укюмлерини эда эт ве шаатлыкъларыны тут. Сонъ не япсанъ да, къайда баш урсанъ да, акъылнен иш тутарсынъ. 4+Сонъ РАББИ меним акъкъымда айткъан сёзлерини беджерир: «Эгер огъулларынъ Меним огюмде ишанчлы олып, джан-юректен ве темиз гонъюльнен яшап, юрген ёлларыны бакъып юрселер, Исраиль тахтында сюляленъ кесильмез», – деди. 5+– Даа бир шей къалды: Церуя огълу Ёав манъа япкъан шейлерини билесинъ. О, Исраиль ордусынынъ эки орду башлыкъларыны – Нер огълу Авнер ве Етер огълу Амасаны ольдюрип, барышыкъ заманда дженк олгъаны киби къан тёккенини билесинъ. Шу япкъанынен о, белиндеки къушагъыны, аягъындаки аякъкъабыны къангъа батырды. 6Акъылнен иш тут ве бу чал къарткъа раат-раат о бир дюньягъа кетмеге ёл берме.

7+Гиладлы Барзиллайнынъ огъулларына исе яхшылыкъ яп, олар сенинъ софранъдан ашап-ичкенлернинъ арасында олсунлар. Олар, мен агъанъ Авишаломдан къачкъанда, манъа кельдилер. 8+Даа Бахурим шеэринден Биньямин къабилесинден Геранынъ огълу Шимий бар. Мен Маханаим шеэрине кетеяткъан куню, о, мени пек яман къаргъады. Лякин Иорданнынъ янында о мени къаршылап чыкъты, ве мен: «Сени къылычнен ольдюрмем», – деп, онъа РАББИнен сёз бердим. 9Сен исе оны джезаламайып къалдырма. Сен акъыллы инсансынъ ве къанлы интикъам алып, чал башыны о бир дюньягъа насыл этип кечирмеге билесинъ.

Давутнынъ олюми

10+Давут баба-деделерине къошулды ве Давут Шеэринде дефн этильди. 11+Давутнынъ Исраильде падишалыгъы 40 йыл девам этти: Хевронда о, еди йыл ве Ерусалимде 33 йыл падишалыкъ этти. 12+Давутнынъ тахтына огълу Сулейман кечти. Онынъ укюмдарлыгъы сарсылмады.

Адоньянынъ олюми

13Сулейманнынъ анасы Бат-Шевагъа Хаггит огълу Адонья кельди. Бат-Шева ондан:

– Кельгенинъ хайырлымы? – деп сорады.

– Хайырлы, – деп джевап берди о. 14– Меним санъа бир лафым бар.

Бат-Шева:

– Айт, – деди.

15+– Сен билесинъ ки, падишалыкъ меним къолумда эди, ве бутюн Исраиль мени падиша оладжакъ деп беклей эди. Лякин падишалыкъ меним къолумдан кетип, къардашымнынъ къолуна кечти, чюнки РАББИ оны онъа берди. 16Шимди исе сенден бир шей риджа этем, истегимни ред этме, – деди Адонья.

Бат-Шева:

– Риджанъны айт, – деди.

17+– Ялварам, Сулейман падишанен лаф эт, о санъа ёкъ демез. Манъа шунамлы Авишагъны къадын оларакъ берсин, – деди. 18Бат-Шева:

– Яхшы, падишанен сенинъ акъкъынъда лаф этерим, – деди.

19Бат-Шева Сулейман падишагъа Адонья акъкъында лаф этмек ичюн кирди. Падиша еринден турды, эгилип селямлашты ве кене тахтына отурды. Падишанынъ анасына бир тахт кетирдилер, ве о, падишанынъ онъ тарафындан отурды.

20– Санъа бир кичик риджам бар, ёкъ деме, – деди. Падиша онъа:

– Анам, сора, ёкъ демем, – деди.

21– Шунамлы Авишагъны агъанъ Адоньягъа къадын оларакъ бер, – деди Бат-Шева. 22+Сулейман анасына джевап берип:

– Нечюн сен Адонья ичюн тек шунамлы Авишагъны сорайсынъ? О ичюн падишалыкъны да сора! О, меним буюк агъам да! Онынъ ичюн, руханий Авиатар ичюн де, Церуя огълу Ёав ичюн де сора! – деди.

23Бундан сонъ Сулейман падиша РАББИнен ант этип:

– Эгер Адоньяны бойле сёзлер айткъаны ичюн сагъ къалдырсам, Алла мытлакъа бойнумны урсун, мени пек къатты джезаласын! 24+Шимди, мени къавийлештирген, Давут бабамнынъ тахтына отурткъан, манъа берген сёзюне коре сюлялеме темель къойгъан Тири РАББИнинъ огюнде ант этем: бугунь Адоньяны ольдюрмек керек, – деди.

25+Сонъ Сулейман падиша Ехояда огълу Бенаяны йиберди. Беная Адоньягъа уджюм этип, оны ольдюрди.

Авиатарнынъ джезасы ве Якъупнынъ олюми

26+Руханий Авиатаргъа исе падиша:

– Кет, Анатоткъа, озь тарланъа кет. Сен ольмек керексинъ, амма мен сени шимди ольдюрмем, чюнки сен РАББИ-ТААЛЯнынъ Сандыгъыны Давут бабамнынъ огюнде алып юре эдинъ, бабам чыдагъан шейлерге чыдай эдинъ, – деди.

27+Сулейман Авиатарны РАББИге руханийликтен четлештирди. Бойлеликнен, РАББИ Шилода Элийнинъ эви акъкъында айткъан сёзлери ерине кельди.

28+Бу хабер Ёавгъа келип етти. Ёав, РАББИнинъ Чадырына къачып, къурбан ерининъ бойнузларына япышты. Ёав Авишаломнынъ тарафыны тутмагъан олса да, Адоньянынъ тарафыны туткъан эди. 29Сулейман падишагъа Ёавнынъ РАББИнинъ Чадырына къачкъаны ве къурбан еринде олгъаны акъкъында хабер эттилер. Сулейман Ехояда огълу Бенаяны йиберип:

– Бар, онъа уджюм эт, – деди. 30Беная РАББИнинъ чадырына келип, онъа:

– Чыкъ, падиша бойле буюрды, – деди. О исе:

– Ёкъ, мен мында олерим, – деди. Беная буны падишагъа хабер этип, Ёав онъа бойле-бойле деди, бойле джевап бергенини айтты. 31+Падиша онъа:

– Онынъ дегени киби яп. Оны ольдюр де, анда дефн эт. Ёав тёккен къабаатсыз къанны меним эвим ве бабамнынъ эвинден силь, – деди. 32+– О, эки инсафлы ве ондан яхшы олгъан акъайларгъа уджюм эткен ве, Давут бабамнынъ хабери олмайып, Исраиль орду башлыгъы Нер огълу Авнерни ве Ехуда орду башлыгъы Етер огълу Амасаны къылычнен ольдюргени ичюн, РАББИ онынъ къаныны озюне чевирсин. 33Оларнынъ къанлары Ёавнынъ ве эвлятларынынъ башына омюрбилля олсун! Давут ве эвлятларына, онынъ эвине ве падишалыгъына исе РАББИ омюрбилля селямет берсин! – деди.

34Ехояда огълу Беная кетип, Ёавгъа уджюм этип, оны ольдюрди, ве о, озюнинъ топрагъында, сахрада дефн этильди.

35+Сулейман Ехояда огълу Бенаяны онынъ ерине орду башлыгъы этип къойды. Руханий Цадокъны исе Авиатарнынъ ерине къойды.

Шимийнинъ олюми

36+Падиша адамларны йиберип, Шимийни чагъыртты, онъа:

– Озюнъе Ерусалимде эв къур, анда яша, андан бир якъкъа къыбырдама. 37+Шуны биль ки, кетип Кидрон вадийини кечкен кунюнъ мытлакъа сенинъ олюм кунюнъ оладжакъ. Олюминъде озюнъ къабаатлы оладжакъсынъ, – деди.

38Шимий падишагъа:

– Падиша-эфендилерим буюргъаны яхшы. Мен, къулунъ, шуны да япарым, – деди.

Шимий Ерусалимде чокъ вакъыт девамында яшады. 39+Лякин учь йыл кечкенден сонъ, Шимийнинъ эки къулу Акишке къачып кеттилер. Акиш – Маакъанынъ огълу, Гъат шеэрининъ падишасы эди. Шимийге: «Къулларынъ Гъатта», – деген хабер еткиздилер. 40Шимий турып, эшегини екти ве, къулларыны къыдырып тапмакъ ичюн, Акишке Гъат шеэрине кетти. Къулларыны Гъаттан тапып, кери къайтарып кельди. 41Сулеймангъа Шимий Ерусалимден чыкъып Гъаткъа кеткени ве къайтып кельгени акъкъында хабер эттилер. 42Падиша адамларыны ёллап, Шимийни чагъыртты ве онъа:

– Мен санъа: «Шуны биль ки, къайсы куню сен мындан чыкъып бир ерге кетсенъ, шу куню мытлакъа олерсинъ», – РАББИнен ант этип, санъа айтмадыммы? Сен манъа: «Яхшы эшиттим», – деген эдинъ. 43+Айса нечюн РАББИнинъ огюнде берген сёзюнъни тутмадынъ, мен санъа берген эмиримни беджермединъ? – деди.

44+Сонъ падиша Шимийге:

– Давут бабама япкъан бутюн яманлыкъларынъны озюнъ ичинъден яхшы билесинъ. РАББИ яманлыгъынъны озюнънинъ башынъа тюшюрсин! 45+Сулейман падишагъа исе шан-шурет олсун, ве Давутнынъ тахты РАББИнинъ огюнде омюрбилля сарсылмайып турсун! – деди.

46Сонъ падиша Ехояда огълу Бенаягъа эмир берди, Беная кетип, Шимийге уджюм этип, оны ольдюрди. Бойлеликнен, падишалыкъ Сулейманнынъ къатты къолуна кечти.

3

Сулейманнынъ дувасы

3^1+Сулейман фыравуннынъ къызына эвленип, шу эвленювинен Мысыр падишасы фыравуннен анълашма тизди. Сонъ къадыныны Давут Шеэрине алып кельди. Озюне эвни, РАББИнинъ Сарайыны ве Ерусалимнинъ чевре-четинде диварны къургъандже, анда булунды.

2Халкъ аля даа ибадет тёпелеринде къурбан чала эди. О вакъыт РАББИнинъ Сарайы даа къурулмагъан эди.

3+Сулейман, бабасы Давутнынъ низамнамелерине коре яшап, РАББИни пек севе эди. Лякин ибадет тёпелеринде къокъулы отларны якъа ве къурбан чала эди.

4+Бир кунь падиша Гивон шеэрине къурбан чалмагъа кетти. Шу ибадет тёпеси энъ буюк эди. Сулейман шу къурбан еринде бир бинъ бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар чалды.

5+Гедже Гивон шеэринде Сулеймангъа тюшюнде РАББИ корюнди. Алла онъа:

– Санъа не берейим, сора, – деди.

6Сулейман:

– Сен къулунъ олгъан Давут бабама буюк мерамет эйлединъ, чюнки о, Сенинъ огюнъде ишанчлы олып, инсафлыкънен ве ачыкъ юрекнен юре эди. Сен бу буюк мераметинъни сакъладынъ ве онъа тахтында отураджакъ огъулны бердинъ. Шимди ойле де олды. 7+РАББИ, Аллам, Сен мени, къулунъны, Давут бабамнынъ ерине падиша оларакъ къойдынъ, – деди. – Амма мен даа яш балам. Эр шейни догъру япмакъ ичюн, акълым етмей. 8+Мен, Сенинъ къулунъ, Сен сайлап алгъан халкънынъ арасындам. Халкъынъ о къадар чокъ ки, не саймакъ, не де эсапламакънынъ чареси ёкъ. 9+Сенинъ халкъынъа укюмдарлыкъ этмек ичюн, яхшылыкъны яманлыкътан айырмакъ ичюн, манъа, Сенинъ къулунъа, анълагъан юрек бер. Сенинъ бойле бир буюк халкъынъа ким укюмдарлыкъ этип оладжакъ?

10РАББИ Сулейманнынъ акъыл сорагъанындан пек разы олды. 11Алла онъа:

– Сен озюнъе узун омюр ве зенгинлик сорамадынъ, амма акъыл сорадынъ, душманларынънынъ джанларыны сорамадынъ, лякин укюмдарлыкъ этмек ичюн зекя ве анълайыш сорадынъ. 12+Бунынъ ичюн сен дегенинъ киби яптым. Санъа икметли ве анълагъан юрек бердим. Сен киби сою сенден эвель ёкъ эди, сенден сонъра да сен киби олмаз. 13+Сенинъ сорамагъан шейлеринъни де: зенгинлик ве шан-шуретни санъа бердим. Сен яшагъан эписи куньлерде санъа ошагъан падиша олмаз. 14+Эгер Давут бабанъ юргени киби, Меним низамнамелеримни ве эмирлеримни беджерип, Мен косьтерген ёлумдан юрсенъ, Мен омрюнъни узун этерим, – деди.

15+Сонъ Сулейман уянды. Бу, онынъ тюшю эди. О, Ерусалимге келип, РАББИнинъ Васиет Сандыгъы огюнде турып, бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар чалды, аманлыкъ къурбанларыны да кетирди. Сонъ хызметкярларына буюк той япты.

Сулейманнынъ икмети

16Бир кунь падишагъа эки ороспу къадын кельди ве онынъ огюнде турдылар. 17Бириси:

– Эфендим! Мен ве шу къадын бир эвде яшаймыз. Шу къадын эвде олгъанда, мен бала таптым. 18Мен баламны тапкъанымдан учюнджи кунюне, о къадын да бала тапты. Биз экимиз эдик. Экимизден башкъа эвде кимсе ёкъ эди. Эвде ялынъыз экимиз эдик. 19Гедже шу къадыннынъ огълу ольди, чюнки о оны юкъусында басты. 20Яры геджеде турып, мен, сенинъ къулунъ, юкълагъанымда, о, огълумны янымдан алып, озюнинъ кокюсине къойды, озюнинъ олю огълуны исе меним кокюсиме къойды. 21Танъда огълумны эмиздирмеге тургъанымда, онынъ ольгенини корьдим. Амма саба балагъа яхшыджа бакъып, бу бала меним тапкъан огълум олмагъаныны корьдим! – деди.

22Экинджи къадын:

– Ёкъ, меним огълум сагъ, сенинъки исе олю, – деди.

– Ёкъ, сенинъ огълунъ олю, менимки сагъ, – деди биринджи къадын.

Бойле этип, падишанынъ огюнде давалаштылар.

23Падиша тюшюнип:

– Бу: «Меним огълум сагъ, сенинъки олю», – дей. О исе: «Ёкъ, сенинъ огълунъ олю, менимки сагъ», – дей! – деди.

24Сонъ падиша:

– Манъа къылыч беринъиз, – деди.

Падишагъа къылыч кетирдилер.

25– Тири баланы къылычнен экиге болюнъиз. Ярысыны биринджисине, ярысыны экинджисине беринъиз, – деди падиша.

26Огълу сагъ олгъан къадын, баласыны аджыгъанындан ичеклери къалтырап, падишагъа:

– Эфендим! Бу баланы о къадынгъа тири беринъиз, сакъын-сакъын ольдюрменъиз оны, – деди.

– Кесинъиз, не манъа, не де санъа олсун, – деди исе экинджи къадын.

27Падиша джевап берип:

– Бу тири баланы биринджисине беринъиз, ольдюрменъиз оны. О, онынъ анасыдыр, – деди.

28+Эписи исраиллилер, падишанынъ чыкъаргъан къарары акъкъында эшитип, падишадан къоркъып башладылар, бойле укюм этмек ичюн, онъа Алла икмет бергенини корьдилер.

4

Сулейманнынъ янында олгъан ёлбашчылар

4^1Сулейман падиша бутюн Исраильге падишалыкъ япты. 2+Мына онынъ башлыкълары: Цадокъ огълу Азарья – руханий; 3+Шиша огъуллары Элихореф ве Ахия – кятиплер; Ахилуд огълу Ехошафат – тарихчы; 4+Ехояда огълу Беная – орду башлыгъы; Цадокъ ве Авиатар – руханийлер; 5+Натан огълу Азарья – виляет башлыкъларынынъ башы; Натан огълу Завуд – руханий ве падишанынъ меслеатчысы; 6+Ахишар – падиша эвининъ башлыгъы ве Авда огълу Адонирам – зорлап чалыштырылгъан ишчилернинъ башлыгъы эди.

7Сулейманнынъ бутюн Исраильге къойгъан виляет башлыкълары он эки киши эди. Олар падишаны ве онынъ бутюн эвини ашнен теминлей эдилер. Эр бири йылнынъ бир айыны ашнен теминлей эди. 8Мына оларнынъ адлары: Бен-Хур – Эфраим дагъында; 9Бен-Декер – Макъац, Шаалвим, Бет-Шемеш ве Элон-Бет-Ханан шеэринде; 10Бен-Хесед – Арубботта (онынъ къолунда даа Сокъо ве бутюн Хефер шеэри эди); 11+Бен-Авинадав – бутюн Нафат-Дор шеэринде (онынъ къадыны Сулейманнынъ къызы Тафат эди); 12+Ахилуд огълу Баана – Таанакъ, Мегиддо ве Йизреэлден ашагъы яткъан, Царетан якъынларындаки Бет-Шеан ерлеринде, Бет-Шеандан Авел-Мехолагъа къадар, Ёкъмеамнынъ башкъа тарафына къадар биле; 13+Бен-Гевер – Рамот-Гилад шеэринде (Гилад шеэринде Менашше огълу Яирнинъ койлери онынъ къолунда эди; бундан гъайры, Башандаки Аргов виляети ве алтмыш буюк, диварларнен къоралангъан ве бакъыр килитлернен килитленген шеэрлер де онынъ къолунда эди); 14Иддо огълу Ахинадав – Маханаим шеэринде; 15Ахимаац – Нафталий еринде (о озюне къадын оларакъ Сулейманнынъ къызы Басематны алды); 16Хушай огълу Баана – Ашер топрагъында ве Беалот шеэринде; 17Паруах огълу Ехошафат – Йиссакъар топрагъында; 18Эла огълу Шимий – Биньямин топрагъында; 19+Урий огълу Гевер – Гилад топрагъында (аморлыларнынъ падишасы Сихоннынъ топрагъында ве Башан падишасы Огнынъ топрагъында) эди. Бу топракъта о, бирден-бир башлыкъ эди.

Сулейманнынъ заманындаки парлакъ яшайыш

20+Денъиз ялысындаки къум киби чокълашкъан Ехуда ве Исраиль адамлары ашай-иче ве шенълене эди.

21+Сулейман Фират дерьясындан башлап Фелестин топракъларына къадар, тап Мысыр сынъырларына къадар джайрагъан эписи падишалыкъларда укюмдарлыкъ япа эди. Бу мемлекетлер Сулейманнынъ бутюн омрю девамында онъа бахшышлар кетире ве хызмет эте эдилер.

22Сулейман ве софрасында ашагъанларнынъ бир куньлюк ашы бу къадар эди: 150 чувал энъ яхшы богъдай уну, 300 чувал[*] башкъа ун, 23он баш семиз тувар, яйладан кетирильген 20 баш тувар, 100 къой-эчки, сыгъынлар, ала кийиклер, гъазеллер ве семиртильген къушлар. 24+Сулейман Тифсахтан Гъазагъа къадар, Фират дерьясынынъ гъарп тарафындаки бутюн топракъларгъа ве озеннинъ гъарп тарафындаки эписи падишаларгъа укюмдарлыкъ япа эди. Эписи къомшу мемлекетлернен тынч-муаббет яшай эди. 25+Дандан Беэр-Шевагъа къадар, Сулейман укюмдарлыгъынынъ девамында, Ехуда ве Исраиль топракъларында эр бир адам озь юзюм багъчасы ичинде ве озь инджири тюбюнде бир шейден къоркъмайып яшады.

26+Сулейманнынъ арабалары ичюн 40 000 аты ве 12 000 атлысы бар эди.

27Эр ай виляет башлыкъларынынъ бири Сулейман падишагъа ве онынъ софрасына кельген эписи адамларгъа эр бир керек олгъан шейни кетире эди. Етишмеген шейи ёкъ эди. 28Бундан гъайры олар атларгъа ве джуйрюклерге арпа ве тобан кетире эдилер. Эр бири кетиреджек нормасыны бельгиленген ерге кетирип къоя эди. 29Алла Сулеймангъа икмет ве пек чокъ анълайыш, денъиз ялысындаки къум киби чокъ акъыл берди. 30+Сулейманнынъ икмети шаркъта яшагъан адамларнынъ икметинден зияде ве Мысырда олгъан бутюн икметинден зияде эди. 31+Сулейман эписи адамлардан, эзрахлы Этандан да, Махол огъуллары Хеман, Къалкъол ве Дардадан да акъыллы эди. Бутюн къомшу халкъларда онынъ ады намлы эди. 32+О, 3 000 дане икяе айтып берди, тюркюлери исе 1 005 дане эди. 33О, тереклер акъкъында, Ливанда оськен кедр терегинден башлап, диварлардан оськен эзов отунадже айта эди, айванлар ве къушлар акъкъында, сюйрелип юрген махлюкълар ве балыкълар акъкъында айта эди. 34+Сулейманнынъ икметли сёзлерини эшитмек ичюн, эписи миллетлерден онынъ икмети акъкъында эшиткен дюньядаки эписи падишалардан адамлар келе эдилер.

5

Сулейман Раббининъ Сарайыны къурмагъа азырлана

5^1+Сулейманны зейтюн ягъынен ягълап, бабасынынъ ерине падиша эткенлери акъкъында эшитип, Тирнинъ падишасы Хирам онъа хызметкярларыны ёллады. Хирам бутюн омюр Давутнынъ якъын досту эди. 2Сулейман Хирамгъа бойле айтсынлар деп, адамларны ёллады:

3+«Билесинъ ки, меним бабам Давут къомшу халкъларнен дженк эткени себебинден, РАББИ шу халкъларны онынъ аягъы тюбюне серильтмегендже, РАББИ олгъан Алласына Сарай къурып оламады. 4+Шимди исе РАББИ-Таалям манъа эр тарафтан тынчлыкъ берди: душманларым да ёкъ, къаза-белялар да ёкъ. 5+РАББИ бабам Давуткъа айтты: “Сенинъ огълунъ, сенинъ еринъе тахтынъа Мен отуртаджакъ огълунъ Меним Намыма Сарай къураджакъ”. Бунынъ ичюн мен РАББИге, меним Аллама Сарай къурмагъа ниетлендим. 6Сен мен ичюн Ливандан кедр тереклерини кесмеге эмир эт. Меним къулларым сенинъ къулларынънен берабер чалышаджакълар. Сенинъ къулларынъ ичюн не къадар сорасанъ, кира парасыны береджегим. Сен билесинъ ки, бизде сидонлылар киби терек кесмеге бильгенлер ёкъ».

7Хирам, Сулейманнынъ хаберини эшитип, пек къуванды ве:

– Шу чокътан-чокъ олгъан миллетке укюмдарлыкъ этмек ичюн Давуткъа акъыллы огъул берген РАББИге бугунь шукюрлер олсун! – деди 8ве Сулеймангъа бойле джевап йиберди: – Манъа не ичюн йибергенинъни эшиттим ве кедрнен кипарис тереклери акъкъындаки эписи истеклеринъни ерине кетиририм. 9Къулларым оларны Ливандан Акъ денъиз ялысына алып келирлер, сонъ мен оларны бири-бирлерине багълап, денъизден сен манъа бельгилеген ерге кетиртирим, о ерде дагъыттырырым, ве сен оларны алырсынъ. Амма сен де меним истегимни яп: меним эвиме аш кетирт.

10Хирам Сулеймангъа, истегине коре, кедр тереги ве кипарис тереги берди. 11Сулейман исе Хирамнынъ эвине аш оларакъ 100 000 чувал богъдай ве 100 чапчакъ[*] темиз зейтюн ягъыны берди. Бу къадар Сулейман Хирамгъа эр йыл бере эди.

12+РАББИ Сулеймангъа айткъаны киби, икмет берди. Сулейман ве Хирам, бири-биринен тынч-муаббет яшадылар ве экевлешип анълашма тиздилер.

13+Сулейман падиша эписи исраиллилерни чалышмагъа меджбур этти. Чагъырылгъан адамларнынъ сайысы 30 000 адам эди. 14+Олар, айда он бинъер киши Ливангъа невбетнен ёллана эдилер. Бир ай олар Ливанда ола эдилер, эки ай исе эвлеринде. Адонирам оларнынъ башлыгъы эди. 15Сулейманнынъ даа 70 000 юк ташыгъан ве 80 000 дагъларда таш кескен адамы бар эди. 16Булардан гъайры, Сулейман ишке 3 300 башлыкъ къойды. Олар чалышкъан адамларнынъ ишини бакъа эдилер. 17+Падиша эвнинъ темелини къоймакъ ичюн, буюк паалы ташлар кесип кетирмеге эмир этти, 18+ве Сулейманнынъ ве Хирамнынъ къуруджыларынен гиваллылар ташларны кести, Сарайнынъ къурулышына агъач ве ташларны да азырладылар.

6

Сулейман Раббининъ Сарайыны къура

6^1Исраиль огъуллары Мысыр топрагъандан 480 йыл кечкенинден сонъра, Сулейманнынъ Исраильде падишалыгъынынъ дёртюнджи йылы, йылнынъ экинджи Зив айында, Сулейман РАББИге Сарай къурып башлады.

2Сулейман РАББИге къургъан Сарайнынъ узунлыгъы – 30 метр, кенълиги – 10 метр ве юксеклиги – 15 метр[*] эди. 3Сарайнынъ Буюк Одасы огюнде Эйван къурдылар. Онынъ узунлыгъы – 10 метр, Сарайнынъ кенълигине уя эди. Кенълиги беш метр[*] эди. 4+Эвнинъ тышындан къапалы пенджерелерини яптырды. 5+Эвнинъ чевресинде диварларына къошып одалар яптырды, бутюн бинанынъ чевре-четинде, шу джумледен, Буюк Ода ве Энъ Азиз Оданынъ чевре-четинде де одалар яптырды. Бойлеликнен, бутюн бинанынъ чевресинде одалар яптырды. 6Ашагъы къатнынъ кенълиги – эки бучукъ метр, орта къатынынъ – учь метр ве усть къатынынъ – учь бучукъ метр[*] эди. Къошма одалар Сарайнынъ диварына тиймесин деп, Сарайнынъ тышындан басамакълар япылгъан эди.

7+Сарайнынъ къурулышына тегизленген ташлар ишлетильди. Сарайны къураяткъанда я чёкюч, я балта я да башкъа бир демир алетнинъ давушы чыкъмай эди.

8Орта къатнынъ кириши Сарайнынъ дженюбий тарафында эди. Айланчыкъ бир мердивенден башта орта къаткъа, андан юкъары къаткъа чыкъа эдилер.

9Сулейман Сарайны къурып битирди, онынъ тышыны кедр тахталарынен къаплады. 10Сарайнынъ бутюн янларына одалар къурдурып къошты. Одаларнынъ юксеклиги эки бучукъ метр эди. Шу одалар Сарайнынъ диварларына кедр агъачлары ярдымынен къошулгъан эди.

11РАББИ Сулеймангъа:

12+– Мына сен шимди бу Сарайны къурмакътасынъ. Эгер сен Меним низамнамелеримни, укюмлеримни эда этип, эписи эмирлеримни тутып, оларгъа коре яшасанъ, Мен Давут бабанъа берген сёзюмни сенинъ ярдымынънен беджеририм 13+ве Исраиль огъуллары арасында яшарым, халкъым Исраильни бир вакъыт къалдырмам, – деди.

14Мына Сулейман Сарайны тамамынен къурып битирди.

Сарайнынъ ичери одалары

15Сулейман Сарайнынъ диварларыны ичинден кедр тахталарынен къаплады. Ичерисини табандан тавангъадже кедр тахталарынен къаплады, табанына кипарис агъачларыны тёшеди. 16+Сарайнынъ арт къысмында, четинден он метр узакълыгъында ода къурды. Оданы астындан устюнедже кедр тахталарынен къаплады. Бу Энъ Азиз Ода – Энъ Мукъаддес Ер эди. 17Сарайнынъ Буюк Одасы йигирми метр узунлыгъында эди. 18+Сарайнынъ ичиндеки кедр тахталарында хыяргъа бенъзеген ве ачылаяткъан чечеклернинъ ресимлери оюлып япылгъан эди. Сарайнынъ эр бир ери кедрнен къаплангъан эди. Бир ерде таш корюнмей эди.

19Сарайнынъ ичиндеки Энъ Азиз Оданы Сулейман РАББИнинъ Васиет Сандыгъыны къоймакъ ичюн къургъан эди. 20Энъ Азиз Оданынъ узунлыгъы он метр, кенълиги он метр ве юксеклиги де он метр эди. Бу оданы темиз алтыннен къаплады. Бундан гъайры кедр терегинден япылгъан къурбан чалгъан ерни де темиз алтыннен къаплады. 21Сулейман Сарайнынъ ичини темиз алтыннен къаплады, Энъ Азиз Оданынъ огюнден алтын зынджырлар асты; о, алтыннен къаплангъан эди. 22+Бутюн Сарайны алтыннен бойле къаплап битирди. Энъ Азиз Оданынъ огюнде олгъан къурбан ерини де бутюнлей алтыннен къаплады.

23+Энъ Азиз Одада зейтюн терегинден эки Керув яптырды. Керувларнынъ бою беш метр эди. 24Керувнынъ бир къанаты эки бучукъ метр, экинджи къанаты да эки бучукъ метр эди. Къанатларынынъ бир уджундан башкъа уджуна къадар беш метр эди. 25Экинджи Керувнынъ бою да беш метр эди. Экиси де бир бойда, бир къыяфетте эдилер. 26Биринджи Керувнынъ бою беш метр эди. Экинджи Керувнынъ бою да бойле эди. 27Сулейман Керувларны Сарайнынъ ич одасында ерлештирди. Керувларнынъ къанатлары керильген, бир Керувнынъ къанаты бир диваргъа, экинджи Керувнынъ къанаты дигер диваргъа тие эди. Башкъа къанатлары оданынъ ортасында бири-бирине тие эди. 28Керувларны темиз алтыннен къаплады.

29Керувларнынъ ресимлерини, пальма тереклерини, ачылаяткъан чечеклернинъ ресимлерини эки одада, огдеки одада ве ичтеки одада, Сарайнынъ эписи диварларында ойып яптырды. 30Сарайнынъ эм огдеки одасынынъ, эм ичтеки оданынъ табаныны темиз алтыннен тёшеди.

31Энъ Азиз Оданынъ киришинде зейтюн терегинден къапу яптырды. Къапу первазыны беш кошели яптырды. 32Къапунынъ эки къанатында Керувларнынъ ресимлерини, пальма тереклерининъ ве ачылаяткъан чечеклернинъ ресимлерини ойып яптырды. Эм Керувларны, эм пальма тереклерни алтыннен къаплады. 33Буюк Оданынъ киришине зейтюн терегинден дёрт кошели первазлар яптырды. 34+Бундан гъайры кипарис терегинден эки къапу ясатты. Къапунынъ эки къанаты ачылып-къапала эди. Башкъа къапунынъ къанатлары тыпкъы ойле эди. 35Къапуларнынъ устюнде Керувларнынъ ресимлерини, пальма тереклерини ве ачылаяткъан чечеклернинъ ресимлерини ойып яптырды. Оюлгъан ерлерини алтыннен къаплады.

36+Сарайнынъ азбарыны учь къат тегизленген ташлардан яптырды, бир къатыны кедр тереклеринден яптырды.

37Дёртюнджи йылы, Зив айында, РАББИ Сарайынынъ темели къоюлды. 38Он биринджи йылы, Бул айында, йылнынъ секизинджи айында, бу Сарайнынъ къурулышы бутюн такъымларынен ве бутюн планлаштырылгъан шейлернен битирильди. Сулейман бу Сарайны еди йыл девамында къурды.

7

Сулейманнынъ сарайы

7^1+Озюнинъ сарайыны Сулейман он учь йыл девамында къурып битирди. 2+Эвни Ливан тереклеринден къурды. Эвнинъ узунлыгъы – 50 метр, кенълиги – 25 метр, юксеклиги – 15 метр[*] эди. Эв дёрт сыра кедр диреклеринде, оларнынъ тёпесинде, ёнулгъан кедр тереклеринде ерлешкен эди. 3Оларнынъ устюнде 45 дирек бар эди, бир сыра 15 директен ибарет эди. Диреклернинъ устю дамда кедр тахталарынен къаплангъан эди. 4Пенджерелери учь сыра этип яптырылды. Эр бир пенджеренинъ къаршысына пенджере бакъа эди. 5Къапулар ве къапуларнынъ первазлары дёрт коше эди. Учь сыра пенджерелери къаршы къаршыгъа бакъа эди. 6+Бундан гъайры, 25 метр узунлыгъында, 15 метр кенълигинде бир эйван диреклерден яптырды. Эйваннынъ огюнде бир босагъа япылды, босагъанынъ огюнде – диреклер ве асылгъан бир таван яптырылгъан эди.

7+Сулейман къарар чыкъармакъ ичюн тахт эйваныны, Укюм Эйваныны къурды. Бу Эйван бир башындан дигер башынадже кедр тахталарынен къаплангъан эди.

8+Сулейман озю отураджакъ эвде эйван янындаки азбар тыпкъы ойле къурулгъан эди. Озюне къадын оларакъ алгъан фыравун къызынынъ эви де тыпкъы ойле япылгъан эди. 9Бу биналарнынъ эписи, тышындан башлап буюк азбаргъа баргъандже, темелинден таванына къадар паалы ташлардан япылгъан эди. Ташлар бир ольчюде кесильген, эки тарафындан пычкъыларнен тегизленген эди. 10Эвнинъ темелине буюк паалы ташлар къоюлгъан эди. Базы бир ташлар беш метр эди, базылары дёрт метрге[*] ете эди. 11Устюнде паалы, ольчюсине коре кесильген ташлар ве кедр агъачлары къоюлгъан эди.

12+Балабан азбар учь сыра тегизленген ташларнен ве бир сыра кедр тереклеринен къоралангъан эди. РАББИ Сарайынынъ ич азбары тыпкъы ойле къоралангъан эди.

Хирамнынъ аджайип иши

13+Сулейман падиша адамларны ёллап, Тир шеэринден Хирам адлы адамны чагъыртты. 14+Хирамнынъ анасы Нафталий къабилесинден эди, онынъ кечинген бабасы Тир шеэринден эди, о, тунч устасы эди. Хирам акъыллы ве эписини анълагъан, бакъырдан чешит тюрлю шейлер япкъан теджрибели уста эди. Хирам Сулейман падишагъа келип, онынъ берген ишлерини беджерди.

Эки бакъыр колонна

15+Хирам эки бакъыр колонна япты. Эр бирининъ юксеклиги докъуз метр, чевресининъ узунлыгъы алты метр[*] эди. 16Колонналарнынъ тёпесине къоймакъ ичюн эки бакъыр капитель[*] япты. Эр бир капительнинъ юксеклиги эки бучукъ метр[*] эди. 17Капителлернинъ устюне орюльген агълар ве едишер орюльген зынджырлар, еди данеси бир капительге, еди данесини экинджи капительге япты. 18Бойле этип о, колонналарны япты ве капителлернинъ устюндеки таджларнынъ тёпесини къапаткъан агънынъ чевре-четине эки сыра нар япты. Экинджи капительнинъ устюни де тыпкъы ойле япты. 19Эйваннынъ диреклерине капителлер лейля чечеклери киби япылгъан эди. Оларнынъ юксеклиги эки метр[*] эди. 20Эки дирекнинъ устюнде тадж япты. Олар тамам агънынъ устюнде ерлешкен чанакънынъ тёпесине къоюлды. Эки капительнинъ чевре-четинде 200 нар сыралангъан эди. 21Хирам бу диреклерни Буюк Оданынъ огюнде олгъан Эйванда къойды. Бирисини дженюбий тарафтан къойды ве Якин деп адландырды, экинджисини шималий тарафтан къойып, Боаз деп адландырды. 22Диреклернинъ устю занбакъ чечеклери киби эди. Бойлеликнен, колонналар битирильди.

«Денъиз» деп адландырылгъан бакъыр хавуз

23+Сонъра Хирам къуюлгъан бакъырдан «Денъиз» адландырылгъан бир хавуз ясады. Хавуз бир тарафындан экинджи тарафына къадар беш метр эди, эки бучукъ метр юксекликте ве чевреси 15 метр[*] эди. 24+Хавузнынъ кенарларына эки сыра бакъыр къабакъ япты. Эр ярым метр месафеде онар къабакъ ерлештирильген эди. Къабакълар хавузнен бирликте къуюлгъан эди. 25Хавуз он эки бугъанынъ устюнде ерлештирильген эди. Бугъаларнынъ учю шимальге бакъа, учю гъарпкъа, учю дженюпке ве учю шаркъкъа бакъа эди. Хавуз бугъаларнынъ устюнде ерлешкен, бугъаларнынъ арт къысымлары ичине бакъа эди. 26Хавуз бир авуч къалынлыкъта эди. Онынъ четлери чанакънынъ четлери киби олып, ачылгъан занбакъкъа бенъзей эди. Хавуз ичине 2 000 буюк къопкъа[*] сув сыгъа эди.

Бакъыр аякълар

27Хирам бундан гъайры эки метр узунлыгъында, эки метр кенълигинде ве бир бучукъ метр[*] юксеклигинде он дане бакъыр аякъ япты. 28Олар бойле япылгъан эди: черчивеге диварчыкъларнен къоюлгъан эдилер. 29Диварчыкъларда ве черчивелеринде арслан, бугъа ве Керувларнынъ ресимлери япылгъан эди. Арслан ве бугъанынъ тёпесинде ве ашасында урулып япылгъан гульчемберлер бар эди. 30Эр бир аякънынъ дёрдер бакъыр копчеги ве бакъыр кочерлери бар эди. Дёрт кошесинде, леген тутмакъ ичюн, меснетлер япылгъан эди. Меснетлернинъ эр бир тарафында гульчемберлер къуюлгъан эди. 31Меснетнинъ ичинде ярым метр теренликте бир бошлукъ бар эди. Бошлукъ тёгерек, черчивесинен кенълиги метрнинъ дёртте учю[*] эди. Бошлукънынъ чевресинде оюлып япылгъан ресимлер бар эди. Аякъларнынъ диварчыкълары тёгерек дегиль, дёрт коше эди. 32Диварчыкъларнынъ тюбюнде копчеклери бар эди, копчеклернинъ кочерлери аякъкъа къошулгъан эди. Эр бир копчекнинъ юксеклиги метрнинъ дёртте учю эди. 33Копчеклер араба копчеклери киби япылгъан эди. Кочерлери, къыршавлары, пармакълары ве кобеклери бакъырдан къуюлгъан эди. 34Аякънынъ дёрт кошесинде дёрт меснет бар эди. Эр бир меснет аякъкъа къошулып къуюлгъан эди. 35Аякънынъ тёпесинде метрнинъ дёртте бири[*] юксеклигинде бирер алкъа бар эди. Черчиве ве диварчыкълар аякънынъ устюне къошулгъан эди. 36Хирам меснетлернинъ янларында ве четлеринде, ве башкъа бош ерлерде Керувлар, арсланлар, пальма тереклери ве гульчемберлерни урып чыкъты. 37Бойле этип он дане аякъ япты. Эписи бакъырдан къуюлып, бир ольчюде ве бир шекильде эдилер.

38Бундан гъайры, ювмакъ ичюн Хирам он дане бакъыр леген япты. Эр бирининъ ичине 40 буюк къопкъа[*] сув сыгъа эди. Эр бир леген экишер метр кенълигинде эди. Эр леген аякъларнынъ биринде ерлеше эди. 39Хирам легенлернинъ беш данесини Сарайнынъ дженюбий тарафындан, беш данесини Сарайнынъ шималий тарафындан къойды. Хавузны дженюбий тарафындан, Сарайнынъ дженюп-шаркъий кошесине къойды.

Раббининъ Сарайы ичюн япылгъан шейлернинъ джедвели

40+Хирам легенлер, куреклер, чанакълар япты. Бойлеликнен, Хирам Сулейман падиша РАББИнинъ Сарайы ичюн буюргъан ишини битирди. Мына онынъ япкъан шейлери: 41эки колонна, колонналарнынъ устюндеки чанакъкъа ошагъан эки капитель, колонналарнынъ устюнде чанакъкъа ошагъан эки капительни къапаткъан эки орюльген агълар, 42эки колоннанынъ устюндеки чанакъкъа ошагъан капителлерни безеткен эки сыра орюльген агълар ичюн 400 дане нар, 43он дане аякъ ве он дане аякънынъ устюне къоюлгъан легенлер, 44«Денъиз» адландырылгъан хавуз ве тюбюндеки он эки бугъа, 45къопкъалар, куречиклер ве чанакълар. Хирамнынъ Сулейман падишагъа РАББИнинъ Сарайы ичюн ясалгъан шейлерининъ эписи йылтыраткъан бакъырдан эди. 46+Падиша бу шейлерни Иорданнынъ тарафында, Сукъкъот ве Царетан арасында, балчыкълы топракъта къуймагъа буюрды. 47+Шейлер о къадар чокъ эди ки, Сулейман оларны чекмеди, ве бакъырнынъ агъырлыгъы белли дегиль эди.

48+Сулейман РАББИнинъ Сарайы ичюн даа пек чокъ шейлер яптырды: алтын къурбан ери, РАББИнинъ булунувыны косьтерген пителер ичюн алтын маса, 49+Сарайнынъ Энъ Азиз Одасынынъ алдында беши сагъда, беши солда къоюладжакъ алтын къандиллер, чечеклер, чырачыкълар, алтын машачыкълар, 50+темиз алтындан япылгъан легенчиклер, макъасчыкълар, легенлер, чанакълар ве комюр табакълары. Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Ери къапуларынынъ ильгичлери ве Буюк Одасы къапуларынынъ ильгичлери де алтындан ясалгъан эди.

51+Бойлеликнен, Сулейман падиша РАББИге багъышлангъан Сарайнынъ къурулышыны битирди. Анда бабасы Давут тарафындан РАББИге багъышлангъан шейлерни кетирди ве алтын, кумюш ве эписи шейлерни РАББИнинъ Сарайы хазинесине къойды.

8

Раббининъ Сарайына Васиет Сандыгъыны кетирелер

8^1+Бундан сонъра Сулейман падиша Исраильнинъ акъсакъалларыны, къабилелернинъ эписи башлыкъларыны, Исраиль огъулларынынъ сой ёлбашчыларыны, РАББИнинъ Васиет Сандыгъыны Давут Шеэринден, яни Сиондан, алып кетмек ичюн, озюне Ерусалимге чагъыртты. 2+Эписи исраиллилер йылнынъ единджи айында, Этаним айында, байрам вакътында, Сулейман падишагъа топлашып кельдилер.

3Исраильнинъ эписи акъсакъаллары кельди, руханийлер Сандыкъны котерди 4ве РАББИнинъ Сандыгъыны, Алланен Корюшюв Чадырыны ве Чадырындаки эписи азиз шейлерини алып кетирди. Руханийлер ве Левий къабилесинден акъайлар оларны алып кетти. 5Сулейман падиша ве онынъ ве Сандыкънынъ огюнде топлашкъан бутюн Исраиль джемааты къой-эчки ве туварларны къурбан чалдылар. Оларнынъ сайысы-эсабы олмады, олар пек чокъ эди. 6+Руханийлер РАББИнинъ Васиет Сандыгъыны озь ерине, Сарайнынъ Энъ Азиз Одасына, Энъ Мукъаддес Ерине, Керувларнынъ къанатлары тюбюне къойдылар. 7+Керувлар Сандыкъ ерининъ устюнден къанатларыны керип, Сандыкъны ве ташыгъан таякъларыны къапата эдилер. 8Таякълар огге ойле чекильген эдилер ки, оларнынъ уджлары Энъ Азиз Оданынъ огюнде олгъан Мукъаддес Ерден корюне эди, амма тышкъа чыкъмай эдилер. Олар аля бугунь андалар. 9+Сандыкънынъ ичинде эки дане таш левадан гъайры бир шей ёкъ эди. Исраиль огъуллары Мысыр топрагъындан чыкъкъан сонъ, РАББИ оларгъа Хорев дагъында васиет бергенинен, Муса оларны анда къойгъан эди.

10+Руханийлер Мукъаддес Ерден чыкъкъан сонъ, РАББИнинъ Сарайыны бир булут толдурды. 11Шу булут себебинден, руханийлер ибадет этип оламадылар, чюнки РАББИнинъ Эвини РАББИнинъ Шурети толдурды. 12+О вакъыт Сулейман:

– РАББИ къара булутта булунмагъа бегенгенини айтты. 13Санъа мында даима булунмакъ ичюн, мен Санъа гузельден-гузель Сарай къурдым, – деди.

Сулейман халкъкъа мураджаат эте

14+Сонъ падиша бетини чевирип, Исраильнинъ бутюн джемаатына яхшылыкъ тиледи. Исраильнинъ бутюн джемааты аякъ устюнде турды. Падиша бойле деди:

15– РАББИге, Исраильнинъ Алласына бинъ шукюрлер олсун! О, бабам Давуткъа Озю айткъанларыны бугунь Озь къолларынен беджерди! О: 16+«Мен Исраиль халкъымны Мысырдан чыкъаргъан куньден башлап, Мен, Намым шу ерде булунаджакъ бир эв къурулсын деп, Исраильнинъ ич бир къабилесинден шеэр сайламадым. Амма Мен, исраиллилерни идаре этсин деп, Давутны сайлап алдым», – деди. 17+Давут бабамнынъ юрегинде РАББИнинъ Намына, Исраильнинъ Алласына Сарай къурмакъ ниети бар эди. 18Лякин РАББИ Давут бабама: «Юрегинъде Меним Намыма Сарай къурмакъ ниетинъ бар. Юрегинъде бу олгъаны пек яхшы. 19+Амма сен шу Сарайны къурмайджакъсынъ. Лякин сенден догъгъан огълунъ Меним Намыма Сарай къураджакъ», – деди. 20+Шимди РАББИ айткъан сёзюни беджерди. РАББИ сёз бергени киби, мен бабам Давутнынъ ерине кечтим ве Исраиль падишалыгъы тахтына отурдым, Исраиль Алласы олгъан РАББИнинъ Намына Сарай къурдым, 21ве анда РАББИнинъ Васиетини сакълагъан Сандыкъ ичюн ер азырладым. РАББИ исраиллилерни Мысыр топрагъындан алып чыкъкъан сонъ, бу Васиетни баба-деделеримизге берген, – деди.

Раббининъ Сарайы азиз этильгенде, Сулейманнынъ дувасы

22+Сонъ Сулейман РАББИнинъ къурбан ери огюнде, Исраильнинъ бутюн джемаатынынъ алдында турып, къолларыны котерди 23+ве бойле деди:

– Я РАББИ, Исраильнинъ Алласы! Юкъарыда коклерде ве ашагъыда ерде Сен киби Алла ёкътыр! Сен Сенинъ огюнъде темиз юрекнен юрген къулларынъ ичюн васиетинъни ве буюк севгинъни сакълайсынъ! 24Сен къулунъ олгъан Давут бабама айткъанынъны беджердинъ! Сен Озюнъ айткъанларынъны бугунь Озь къолларынънен ерине кетирдинъ! 25+Шимди де, РАББИ, Исраильнинъ Алласы, меним бабама, Давут къулунъа берген сёзлеринъни беджер. Сен онъа: «Эгер огъулларынъ, сен Меним огюмде юргенинъ киби, догъру ёлдан юрселер, Исраиль тахтындан эвлядынъ кесильмез», – дединъ. 26+Шимди, Исраильнинъ Алласы, меним бабама, Давут къулунъа айткъан сёзлеринъни ерине кетир!

27+Амма керчектен де, Алла ерде яшармы? Мына, коклер ве коклернинъ коклери биле Сени сыгъдырамаз! Я мен къургъан Сарай Сени сыгъдырырмы? 28Лякин Сенинъ къулунънынъ дувасына ве ялварувларына дикъкъат эт, РАББИ-Таалям! Бугунь Сенинъ огюнъде ялваргъан къулунънынъ чагъырувыны ве дувасыны эшит! 29+Сенинъ козьлеринъ гедже-куньдюз бу Сарайгъа, Сенинъ Намынъ булунаджакъ бу ерге бакъып турсунлар, Сенинъ къулунъ шу ерге бакъып дува окъугъанда, оны эшит. 30Сенинъ къулунъ ве Исраиль халкъы шу ерге бакъып дувалар окъугъанда, оларнынъ ялварувларыны эшит! Коклерде, Сен яшагъан еринъде эшит ве эшиткенинънен афу эт!

31+Башкъа адамгъа къаршы гуна япкъан кимсени ант этмеге меджбур этселер, ве о, ант этмек ичюн, Сенинъ къурбан еринъ огюне, шу Сарайгъа кирсе, 32шу вакъыт коклерден эшит, къулларынъны суд эт. Яман олгъанны къабаатла ве джезасыны бер. Инсафлы олгъанны исе акъла ве инсафлыгъына коре акъкъыны бер. 33+Халкъынъ Исраиль, Сенинъ огюнъде гуна япкъаны ичюн, душман тарафындан енъильсе, лякин сонъ Санъа къайтса, Сенинъ Адынъны макътаса ве дува этип, шу Сарайда Санъа ялварса, 34о вакъыт оларны коклерден эшит, Исраиль халкъынънынъ гунасыны багъышла ве халкъны баба-деделерине берген топракъкъа кене алып кетир.

35+Олар Санъа къаршы гуна япкъанлары ичюн, коклер къапатылса ве ягъмур ягъмаса, олар бу ерде дува этип, Сенинъ Адынъны макътасалар ве, Сен оларны джезалагъанынъ ичюн, озь гуналарындан вазгечселер, 36+о вакъыт оларны коклерден эшит, къулларынъ олгъан Исраиль халкъынынъ гуналарыны багъышла. Оларгъа догъру ёлны косьтер ве халкъынъа мирас оларакъ берген топрагъынъа ягъмур ягъдыр!

37+Топракъта ачлыкъ, я да веба хасталыгъы, я да бирде-бир осюмлик хасталыгъы, куф, чешит тюрлю сарынчкъа олса, я да душманлар халкънынъ топрагъындаки шеэрлерини хорласалар, эр тюрлю беля-къаза я да хасталыкъ олса, 38ве эр бир адам озь юрек къайгъысыны бильсе ве бутюн Исраиль халкъынъ я да бирде-бир адам эр бир дува этсе я да Санъа ялварса ве озь къолларыны шу Сарайгъа узатсалар, 39+о вакъыт Сен коклерден, Озюнъ булунгъан ерден эшит ве оларны багъышла. Эр кимсеге онынъ япкъанларына коре акъкъыны бер, чюнки Сен оларнынъ юреклерини билесинъ. Эписи инсан огъулларынынъ юреклерини тек Сен билесинъ! 40Сонъ олар баба-деделеримизге берген топракъта яшагъан эписи куньлерде Сенден къоркъсунлар!

41+Сенинъ Исраиль халкъынъдан олмагъан бир ябанджы узакъ мемлекеттен Сенинъ Намынъ ичюн кельсе 42(чюнки олар Сенинъ буюк Намынъ, кучюнъ, къудретинъ акъкъында эшитеджеклер), ве келип, шу Сарайгъа айланып дува этсе, 43о вакъыт Сен коклерден, Сен булунгъан ерден эшит. Ябанджылар Сенден не сораса, шунынъ эписини яп. Сонъ бутюн ернинъ халкълары Сенинъ Намынъны биледжеклер ве, Исраиль халкъынъ киби, Сенден къоркъаджакълар. Сонъ даа мен къургъан бу Сарай Сенинъ Адынънен адландырылгъаныны биледжеклер.

44Сенинъ халкъынъ душманларына къаршы чыкъкъанда, Сен косьтерген ёлларнен кеткенде, Сен сайлагъан шеэрге ве мен Сенинъ Намынъа къургъан Сарайгъа айланып, РАББИге дувалар окъусалар, 45о вакъыт коклерден оларнынъ дуваларыны ве ялваргъанларыны эшит ве оларгъа керекли ярдым бер.

46+Олар Сенинъ огюнъде гуна япкъанда, – чюнки гуна япмагъан инсан ёкъ, – ве Сен оларгъа ачувланып, оларны душманларынынъ къолуна бергенде, душманлары оларны эсирге алып, узакъ я да якъын душманлыкъ ерлерине алып кеткенден сонъ, 47+олар эсир тюшип отургъан ерлерде озюне келип, тёвбе этселер ве эсирлик топрагъында Санъа ялварып: «Биз гуна яптыкъ, Къанунны боздыкъ, яманлыкъ яптыкъ», – деселер 48+ве, оларны эсирге алгъан душманларынынъ ерлеринде олып, бутюн юрекнен ве бутюн джаннен Санъа къайтсалар, Сен оларнынъ бабаларына берген топракъкъа, Сен сайлап алгъан шеэрге ве мен Сенинъ Намынъа къургъан Сарайгъа айланып дува окъусалар, 49о вакъыт Сен коклерден, Сен булунгъан ерден оларнынъ дувасыны ве ялваргъанларыны эшит, оларгъа керекли ярдым эт 50+ве Сенинъ халкъынъны оларнынъ Санъа къаршы япкъан гуналары ичюн багъышла, эм де Сенинъ огюнъде япкъан эписи ярамайлыкъларыны багъышла. Оларны эсир тюшюрген адамлар оларны аджысынлар ве оларгъа мераметли олсунлар. 51+Олар – Сенинъ халкъынъ, Сенинъ къысметинъ. Сен оларны Мысырдан, демир собадан чыкъардынъ.

52Къулунънынъ ялварувы ве Исраиль халкъынънынъ дувасы Санъа етип кельсинлер! Олар Сени чагъыргъанда, эр вакъыт оларны эшит! 53+Къулунъ Мусанен айтып бергенинъ киби, баба-деделеримизни Мысырдан алып чыкъкъан вакъытта Сен оларны Озюнъе башкъа халкъларнынъ арасындан айырып къысмет киби алдынъ, РАББИ-ТААЛЯ!

Сулейман халкъкъа яхшылыкъ тилей

54Сулейман бутюн бу дуваны ве ялварувны РАББИге айтып, РАББИнинъ къурбан ери огюнден, кокке узангъан къолларынен тизлеринден турды. 55+Аякъ устюнде турып, исраиллилернинъ бутюн топлашувына яхшылыкъ тилеп, юксек сеснен:

56+– Озь Исраиль халкъына дегени киби раатлыкъ берген РАББИге шукюрлер олсун! – деди. – Къулу олгъан Мусанен берип йиберген сёзлеринден ерине кельмеген бир хайыр сёзю къалмады. 57Алламыз олгъан РАББИ бабаларымызнен берабер олгъаны киби, бизнен де берабер олсун, бизни къалдырмасын ве ташламасын! 58+Онынъ ёлларынен юрмек ичюн, эмирлерини ерине кетирмек ичюн ве бабаларымызгъа буюргъан низамнамелерини ве къарарларыны беджермек ичюн, юреклеримизни Озюне эгсин. 59РАББИ огюнде дува этип айткъан сёзлерим гедже-куньдюз Алламыз олгъан РАББИге якъын олсун. Сонъ О, Озь къулуна ве Исраиль халкъына кунь-куньден адалет берсин. 60+Дюньянынъ эписи халкълары Алла – РАББИ олгъаныны ве Ондан башкъасы олмагъаныны бильсинлер! 61Амма шимди олгъаны киби, Онынъ къарарларына коре юрмек ичюн ве Онынъ эмирлерини ерине кетирмек ичюн, юреклеринъиз бутюнлей РАББИге, Алламызгъа ишанчлы олсун!

Сарайнынъ азиз этилюви

62Сонъра падиша бутюн Исраиль халкъынен берабер РАББИнинъ огюнде къурбанлар чалдылар. 63Сулейман, РАББИге аманлыкъ къурбанлары оларакъ, 22 000 тувар ве 120 000 къой-эчкилерни къурбан чалды, ве, бойле этип, падиша ве Исраиль огъулларынынъ эписи РАББИнинъ Эвини азиз эттилер.

64+Кене шу куню падиша, РАББИ Сарайынынъ огюндеки азбарнынъ орта къысмында бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар чалып, ашлыкъ бахшышларыны кетирип ве аманлыкъ къурбанларынынъ ягъыны якъып, оны азиз этти. РАББИнинъ огюндеки бакъырдан япылгъан къурбан ери эписи бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар, ашлыкъ бахшышлары ве аманлыкъ къурбанларынынъ ягъы ичюн азлыкъ этти.

65+Сулейман шу вакъыт буюк байрам япты. Бутюн Исраиль онен эди. Лево-Хаматтан Мысыр вадийине къадар олгъан ерлерден топлашкъан Исраиль джемааты пек чокъ эди. Байрам РАББИнинъ огюнде еди кунь ве даа еди кунь, эписи олып, он дёрт кунь девам этти. 66Секизинджи куню Сулейман халкъны йиберди. Падишаны багъышлап, эр кес озь чадырына, РАББИнинъ къулу Давуткъа ве халкъы Исраильге япкъан шейлерге къувана-къувана, шенъленип кетти.

9

Сулеймангъа Рабби келе

9^1Сулейман РАББИнинъ Сарайыны, падиша сарайыны ве о истеген эписи шейлерини къурып битирген сонъ, 2+РАББИ Сулеймангъа Гивонда кельгени киби, экинджи кере кельди. 3+РАББИ онъа бойле деди:

– Мен сенинъ дуванъны ве Менден сорагъан ялварувынъны эшиттим. Меним Намым мында эр вакъыт булунмакъ ичюн, сен къургъан бу Сарайны Мен азиз эттим. Меним козюм ве юрегим даима анда оладжакъ. 4+Давут бабанъ киби Меним огюмде темиз юрекнен ве догърулыкънен Мен санъа буюргъан эписи шейлерни тутып, низамнамелеримни ве къарарларымны сакълап юрсенъ, 5+бабанъ Давуткъа: «Исраиль тахтында отургъан сюляленъ кесильмез», – дегеним киби, падишалыгъынънынъ тахтыны омюрбилля Исраильнинъ устюнде тутарым.

6Эгер де сен я да сенден сонъ кельген огъулларынъ Менден вазгечсенъиз, Мен сизге берген эмирлеримни ве низамнамелеримни беджермейип, башкъа аллаларгъа хызмет этип табынсанъыз, 7+Мен Исраильни ер юзюнден, онъа берген топракътан ёкъ этерим, Меним Намым ичюн азиз эткен Сарайны да огюмден терк этерим. Сонъ эписи халкълар Исраильни мыскъыллап, онынъ акъкъында икяелер этеджеклер. 8+Шу улу Сарайнынъ янындан кечкен эр ким къоркъып сызгъыраджакъ ве: «РАББИ шу Сарайгъа ве шу топракъкъа не ичюн бойле япты?» – дейджек. 9Оларгъа джевап берип: «Олар бабаларыны Мысырдан чыкъаргъан РАББИден, Алласындан вазгечип, башкъа аллаларны къабул эттилер ве оларгъа табынып, хызмет эттилер. Шунынъ ичюн РАББИ бу беляны башларына тюшюрди», – дейджеклер.

Сулейманнынъ Хирамнен анълашмасы

10+Сулейман РАББИнинъ Сарайыны ве падишанынъ эвини 20 йыл девамында къурды. 20 йыл кечкен сонъ, бу эки эвни къургъан сонъ, 11Сулейман падиша Хирамгъа Галилея топрагъында 20 шеэр берди. (Тир падишасы Хирам Сулеймангъа истегени къадар кедр тереги, кипарис тереклери ве алтын кетире эди.) 12Хирам Тирден чыкъып, шеэрлерге бакъты ве Сулейман онъа берген шеэрлерни бегенмеди. 13Хирам:

– Къардашым, сен манъа насыл шеэрлер бердинъ? – деди ве оларны Къавул Ери[*] деп адландырды. Олар аля бугунь шу адны ташыйлар.

14Хирам исе падишагъа 120 чувал[*] алтын йиберди.

Сулейман заманларындаки Исраильнинъ парлакъ яшайышы

15+Бу – Сулейман РАББИнинъ Сарайыны, озюнинъ эвини, Милло, Ерусалим диварыны, Хацор, Мегиддо ве Гезерни къурмакъ ичюн исраиллилерни чалышмагъа меджбур эткени акъкъында икяедир.

16+Мысыр падишасы олгъан фыравун келип, Гезерни запт этти. Шеэрни якъты, шеэрде яшагъан ханаанлыларны ольдюрди ве шеэрни озюнинъ къызына, Сулейманнынъ къадынына богъча киби берди. 17+Сулейман Гезер шеэрини янъыдан къурды ве сонъ ашагъы Бет-Хоронны, 18Баалат шеэрини, топракънынъ сахрасындаки Тамар шеэрини, 19+Сулейманнынъ емеклери сакълангъан эписи шеэрлерини де къурды. Бундан гъайры, арабалар ве атлар ичюн шеэрлерни, Ерусалимде ве Ливанда ве идаре эткен бутюн топрагъында къурмагъа истеген эписи шейлерни къурды.

20Исраилли олмагъан халкъларнынъ къалгъанларыны: аморлыларны, хитлилерни, перизлилерни, хивлилерни ве евуслыларны, 21олардан сонъ къалгъан, исраиллилер ольдюрип оламагъан балаларыны да Сулейман бугуньге къадар къуллар киби чалышмагъа меджбур этти. 22+Исраиль огъулларыны исе Сулейман къуллар киби чалышмагъа меджбур этмеди. Олар онынъ аскерлери, хызметчилери, везирлери, орду башлыкълары ве онынъ араба башлыкълары ве атлы аскерлери олдылар.

23Сулейман буюргъан ишлерине бакъкъан башлыкълар 550 адам эди. Олар чалышкъан халкъны идаре эте эдилер. 24+Фыравуннынъ къызы Давут Шеэринден Сулейман онъа къурып берген эвине кечти. Сонъра Сулейман Миллоны къурды. 25Сулейман йылда учь кере РАББИге къургъан къурбан еринде бутюнлей якъылгъан къурбанлар ве аманлыкъ къурбанлары чалды ве РАББИнинъ огюнде анда къокъулы отларны якъты. Бойлеликнен о, эвнинъ къурулышыны битирди.

26+Бундан гъайры, Сулейман падиша Эдом ерлеринде, Къызыл денъизнинъ ялысында, Элот янындаки Эцион-Геверде гемилер яптырды. 27+Хирам денъизни бильген хызметчилерини гемиде ёллады, Сулейманнынъ хызметчилеринен берабер йиберди. 28+Олар Офирге кетип, андан 420 чувал[*] алтын алып, Сулейман падишагъа кетирдилер.

10

Шева къыраличеси

10^1+Шева къыраличеси, Сулейман РАББИни насыл шуретлегенини эшитип, оны къыйын суаллернен сынамагъа кельди. 2+О, Ерусалимге буюктен буюк байлыкънен кельди: девелер гузель къокъулы шейлернен ве чокътан-чокъ алтын ве къыйметли ташларнен юклю эди. Сулеймангъа келип, онен юрегинде олгъан эр шей акъкъында субет этти. 3Сулейман онынъ эр суалине джевап берди. Падиша эр шей акъкъында биле эди ве эр шейни Шевагъа анълатып ола эди. 4Шева къыраличеси Сулейманнынъ акъылыны ве къургъан сарайыны, 5софрасындаки емеклерини, къулларынынъ отургъан ерлерини, хызметкярларынынъ яхшы ишини, оларнынъ урбаларыны, ички дагъыткъан адамларыны, онынъ РАББИнинъ Сарайында бутюнлей янгъан къурбанларыны корьгенде, пек шашты ве:

6– Мен яшагъан мемлекетимде сенинъ ишлеринъ ве икметинъ акъкъында эшиткенлерим догъру экен. 7Амма мен озюм келип, озь козюмнен корьмегенимдже, бу шейлерге инанмай эдим. Энди корем ки, манъа ярысыны да айтмагъан экенлер, – деди. – Сенинъ икметинъ ве зенгинлигинъ мен эшиткенимден де чокъ экен! 8Сенинъ адамларынъ бахтлыдыр! Сенинъ огюнъде даима тургъан ве акъыллы сёзлеринъни эшиткен хызметкярларынъ да бахтлыдыр! 9+Сенден разы олгъан, сени Исраиль тахтына отурткъан Алланъ олгъан РАББИге чокътан-чокъ шукюрлер олсун! Исраильге олгъан эбедий севгиси ичюн РАББИ сени укюмдарлыкъ этмек ве акъкъикъатны къорчаламакъ ичюн падиша этти!

10Сонъ о, падишагъа 120 чувал[*] алтын ве чокътан-чокъ гузель къокъулы шейлер ве къыйметли ташлар багъышлады. Шева къыраличеси Сулеймангъа багъышлагъан гузель къокъулы шейлернинъ микъдары ич бир вакъыт о къадар чокъ дегиль эди.

11+Шу вакъыт Офирден алтын кетирген Хирамнынъ гемилери Офирден чокътан-чокъ алмуг агъачы ве къыйметли ташлар кетирди. 12Падиша бу алмуг агъачындан РАББИнинъ Сарайында ве озь эвинде таянчлар яптырды. Бундан гъайры, шу агъачтан чалгъыджылар ичюн сантыр ве арфа яптырды. Бу алмуг агъачы ич бир вакъыт кельмеген эди, ве бугуньгедже о корюльмеген эди.

13Сулейман падиша Шева къыраличесине озь падиша бахшышындан гъайры, онъа даа сорагъанларынынъ ве истегенлерининъ эписини берди. Сонъ о ве онынъ хызметчилери озь мемлекетине къайттылар.

Сулейманнынъ зенгинлиги

14Сулеймангъа эр бир йылда кельген алтын 666 чувал[*] эди. 15Бундан гъайры даа алыш-веришчилернинъ ве базиргянларнынъ саткъанлары, эписи Арабистан падишаларынынъ ве топракънынъ башлыкълары бергенлери де бар эди.

16Сулейман падиша дёгюльген алтындан 200 балабан къалкъан яптырды. Эр бир къалкъангъа алты кило алтын[*] кетти. 17+Даа дёгюльген алтындан 300 кичкене къалкъан япты. Эр бирине бир бучукъ кило алтын[*] кетти. Падиша оларны Ливан Орманы эвинде къойды.

18Падиша фильтиштен балабан тахт яптырды ве оны темиз алтыннен къаплады. 19Тахтнынъ алты басамагъы бар эди. Тахтнынъ артындаки тёпеси томалакъ эди. Отургъан ернинъ эки къолтугъы бар эди, эки къолтукънынъ янында бирер арслан япылгъан эди. 20Алты басамакънынъ эки тарафындан он эки дане арслан япылгъан эди. Башкъа падишалыкъларда бу корюльмеген шей эди. 21+Сулейман падишанынъ эписи ичкен савутлары алтындан ясалгъан эди. Ливан Орманы эвиндеки савутлар да темиз алтындан ясалгъан эди. Кумюштен бир шей яптырылмагъан эди, чюнки Сулейманнынъ заманында кумюшнинъ ич бир къыймети ёкъ эди. 22+Падишанынъ денъизде Таршиш гемилери[*] ве Хирамнынъ гемилери бар эди. Таршиш гемилери учь йылда бир кере келип, алтын, кумюш, фильтиш, маймунларны ве тавус къушларыны кетире эдилер.

23+Сулейман падишанынъ зенгинлиги ве икмети ер юзюндеки эр бир падишанынъкисинден зияде олды. 24+Ер юзюндеки бутюн падишалар Сулейманнен корюшмек, онынъ юрегине Алла берген икметини динълемек истей эдилер. 25Оларнынъ эр бири озюнден бахшышлар кетире эди. Эр йыл кумюш ве алтын савутлар, урбалар, силя, къокъулы шейлер, ат ве къатырлар кетире эдилер.

26+Сулейман озюне дженк арабалары ве атлылар топлады. Онынъ 1 400 дженк арабасы ве 12 000 атлы аскери бар эди. О, оларны дженк арабалары олгъан шеэрлеринде ве Ерусалимде, падишанынъ янында ерлештирди. 27Падиша Ерусалимде кумюшни адий таш ерине сайдырды, кедрлерни исе чокълугъы ичюн Шефелада оськен инджир тереклеринен тенъ этти. 28+Атларны Сулеймангъа Мысыр ве Кеведен кетире эдилер. Падишанынъ алыш-веришчилери бу атларны Кеведен парагъа сатын ала эдилер. 29Мысырдан кетирильген дженк арабасы 600 кумюш тура эди. Бир ат исе 150 кумюш[*] тура эди. Буларны алыш-веришчилер озь къолларынен хитлилернинъ ве арамлыларнынъ эписи падишаларына да кетире эдилер.

11

Сулейман Раббиден юзь чевире

11^1Сулейман падиша ябанджы олгъан чокъ апайларны севди: фыравуннынъ къызыны ве башкъа моавлы, аммонлы, эдомлы, сидонлы ве хитли апайларны. 2+РАББИ Исраиль огъулларына бу халкълар акъкъында: «Сиз оларгъа кирменъиз, олар да сизге кирмесинлер, чюнки олар мытлакъа сизлернинъ юрегинъизни башкъа аллаларгъа бойсундыраджакълар», – деген эди. Лякин Сулейман оларны пек севди. 3Онынъ 700 падишалар къызлары олгъан къадыны ве 300 джариеси бар эди. Олар Сулейманнынъ юрегини ёлдан урдылар. 4+Сулейман къартайгъанында, олар юрегини башкъа аллаларгъа бойсундырдылар. Давут бабасынынъ юреги бутюнлей РАББИге берильген эди, амма Сулейманнынъ юреги шимди Алласына бутюнлей берильмеген эди. 5+Сулейман сидонлыларнынъ алласы Ашторетке[*] ве аммонлыларнынъ арам путу Милкъомгъа табынып башлады. 6Сулейман РАББИ ярамай сайгъан шейлерни япып башлады ве бабасы Давут киби япмады, РАББИнинъ пешинден джан-юрекнен бармады.

7+Сонъ Сулейман Ерусалимнинъ огюндеки дагъда моавлыларнынъ арам путу Кемошкъа ве аммонлыларнынъ арам путу Молекке ибадет тёпесини къурды. 8О, эписи ябанджы апайлары ичюн бойле япты, ве олар озь аллаларына къурбанлар чалып, къокъулы отлар якъа эдилер.

9-10+Сулейман озь юрегини Исраильнинъ Алласындан, РАББИден чевиргени ичюн, РАББИ Сулеймангъа пек гъазапланды. РАББИ Сулеймангъа эки кере корюнип: «Башкъа аллаларнынъ пешинден барма», – деп буюргъан олса да, Сулейман РАББИ буюргъан шейни беджермеди. 11+О заман РАББИ Сулеймангъа:

– Бойле шейлер япкъанынъ ичюн, Меним васиетимни ве Мен санъа буюргъан низамнамелеримни сакъламагъанынъ ичюн, Мен мытлакъа падишалыкъны сенден тартып алып, сенинъ къулунъа береджегим. 12Лякин бабанъ Давут хатири ичюн буны сенинъ яшайышынъда япмам. Падишалыкъны сенинъ огълунънынъ къолундан тартып алырым. 13+Бутюн падишалыкъны мытлакъа тартып алмам, сенинъ бабанънынъ, Меним къулум Давутнынъ хатири ичюн ве Мен сайлап алгъан Ерусалим ичюн сенинъ огълунъа тек бир къабилени къалдырырым, – деди.

Сулейманнынъ душманлары

14Сонъ РАББИ Сулеймангъа къаршы Эдом падиша сюлялесинден олгъан эдомлы Хададны алып кетирди. 15+Эвеллери Давут Эдомда олгъанда, орду башы Ёав олюлерни дефн этмек ичюн келип, Эдомдаки эписи акъайларны ольдюрген эди. 16Ёав ве эписи исраиллилер Эдомдаки бутюн акъайларны ёкъ этмегендже, анда алты ай девамында турдылар. 17О вакъыт бу Хадад ве бир къач дане бабасына хызмет эткен эдомлылар Мысыргъа къачып къуртулгъан эдилер. Хадад о маальде кичкене бала эди. 18+Мидьяндан чыкъып, олар Паран топрагъына кельдилер. Парандан адамлар алып, Мысыргъа, Мысыр фыравунына кельдилер. Фыравун онъа эв берди, аш тайинледи ве топракъ берди.

19Хадад фыравуннынъ буюк мемнюниетини къазанды, ве фыравун оны апайынынъ, къыраличе Тахпенеснинъ къызкъардашына эвлендирди. 20Тахпенеснинъ къызкъардашы онъа огълан Генуватны тапты. Тахпенес оны фыравуннынъ эвинде тербиеледи. Генуват фыравуннынъ эвинде фыравуннынъ огъулларынен берабер яшады.

21Хадад Мысырда олгъанда, Давутнынъ баба-деделерине къошулгъаны ве орду башы Ёавнынъ ольгени акъкъында хабер алып, фыравунгъа: «Мени йибер, озь ерлериме кетейим», – деди. 22Фыравун ондан: «Не ичюн озь ерлеринъе кетеджек оласынъ? Менде бир шейге мухтаджсынъмы ёкъса?» – деп сорады. О исе: «Ёкъ, лякин эписи бир мени йибер!» – деди.

23+Алла Сулеймангъа къаршы даа бир душманны чыкъарды. Бу – Эльяда огълу Резон эди. О, озюнинъ эфендиси Цова падишасы Хададезерден къачкъан эди. 24+Резон, янында бир къач адам топлап, айдутлар башлыгъы олды. Давут оларгъа уджюм эткен сонъ, олар Дамаск шеэрине келип, анда ерлештилер ве падишалыкъ яптылар. 25Резон Сулейманнынъ бутюн яшайышы девамында Исраильнинъ душманы эди. Хададнынъ япкъан яманлыгъындан гъайры, о, Исраильге зарар кетире эди ве Арамгъа падишалыкъ япа эди.

Алланынъ Еровоамгъа берген вадеси

26Цереда шеэрден, Эфраим къабилесинден, Сулейманнынъ къулу олгъан Неват огълу Еровоам падишагъа къаршы чыкъты. Онынъ тул къалгъан анасынынъ ады Церуа эди. 27+Онынъ Сулейман падишагъа къол котергенининъ себеби шунда эди: Сулейман Миллоны къура эди, бабасы Давут Шеэринде тар-мар этильген ерлерни гъайрыдан тиклей эди. 28Еровоам джесаретли аскер эди. Сулейман, бу адам ишини анълагъаныны корип, оны Юсуфнынъ эвиндеки зорлап чалыштырылгъан ишчилерге козетиджи этип къойды.

29+Бир кунь Еровоам Ерусалимден чыкъып кетти. Ёлда оны шилолы Ахия пейгъамбер расткетирди. Устюнде янъы урбасы бар эди. Тарлада ялынъыз экиси эдилер. 30+Ахия устюндеки янъы урбасына япышып, он эки парчагъа йыртты. 31+Сонъ Еровоамгъа берип:

– Озюнъе он парчасыны ал, чюнки РАББИ, Исраильнинъ Алласы шойле деди: «Мына Мен Сулейманнынъ элинден падишалыкъны тартып алам ве санъа он къабилени берем. 32Бир къабиле исе къулум Давут хатири ве Исраильнинъ эписи къабилелеринден Мен сайлап алгъан Ерусалим шеэри ичюн онда къалсын. 33+Бу – олар Мени ташлап, сидонлыларнынъ алласы Ашторетке, Моав алласы Кемошкъа, Аммон огъулларынынъ алласы Милкъомгъа табынгъанлары, Меним ёлларымдан урулгъанлары, бабасы Давуткъа ошамайып, Меним низамнамелеримни ве къарарларымны тутмагъанлары ве Меним огюмде догъру ишлер япмагъанлары ичюндир.

34Мен онынъ элинден бутюн падишалыкъны тартып алмайым. Амма Давутнынъ хатири, Меним эмирлеримни ве низамнамелеримни сакълап юрген ве Мен сайлап алгъан къулум хатири ичюн бутюн яшайышы девамында о, падиша къаладжакъ. 35Лякин падишалыкъны онынъ огълундан тартып аладжагъым ве онынъ он къабилесини санъа береджегим. 36+Къулум Давутнынъ къандили Меним огюмде, Намым даима булунаджакъ деп сайлап алгъан Ерусалим шеэринде сёнмейип янсын деп, онынъ огълуна бир къабиле къалдырырым. 37Мен сени сайлап аладжагъым, ве сен джанынъ истеген шейге укюмдарлыкъ япаджакъсынъ ве Исраильнинъ падишасы оладжакъсынъ. 38+Эгер Мен санъа буюргъан эписи шейлерни беджерсенъ, Меним ёлларымдан юрсенъ, къулум Давут япкъан киби, Меним низамнамелеримни ве эмирлеримни тутып, Меним огюмде догъру ишлер япсанъ, Мен сенинъ янынъда оладжагъым ве, къулум Давуткъа япкъаным киби, сенинъ сюляленъни де къавий этеджегим, санъа Исраильни береджегим. 39Давутнынъ союны боюн эгдиреджегим. Амма омюрбилля дегиль», – деди.

40+Сулейман Еровоамны ольдюрмеге истеди. Лякин Еровоам Мысыргъа, Мысыр падишасы Шишакъкъа къачып кетти ве анда Сулейманнынъ олюминедже яшады.

Сулейманнынъ олюми

41Сулейманнынъ яшайышы акъкъындаки башкъа малюматлар, Сулейманнынъ ишлери ве онынъ икмети акъкъында Сулейманнынъ ишлери китабында язылгъандыр. 42Сулейманнынъ Ерусалимде Исраильге падишалыкъ эткен бутюн вакъты 40 йылдыр. 43Сулейман баба-деделерине къошулды ве бабасы Давут Шеэринде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Реховоам падиша олды.

12

Исраиль эки падишалыкъкъа болюне

12^1+Реховоам Шекемге кетти, ве эписи исраиллилер оны падиша япмакъ ичюн анда кельдилер. 2+Неват огълу Еровоам буны эшиткенде, Мысырда яшай эди. О анда Сулейман падишадан къачкъан ве шимди Мысырдан къайтып кельген. 3Адамларны ёллап, Еровоамны чагъырттылар. Еровоам ве бутюн Исраиль джемааты келип, Реховоамгъа:

4+– Сенинъ бабанъ бойнумызгъа агъыр юк юкледи. Сен исе бабанъ бизге берген даяналмаз ишни ве бизим бойнумызгъа юклеген агъыр юкни енгиллештир. О заман биз санъа хызмет этермиз, – дедилер.

5Реховоам оларгъа:

– Кетинъиз, манъа учь куньден сонъ къайтып келинъиз, – деди. Халкъ кетти.

6Реховоам падиша, бабасы Сулеймангъа хызмет эткен акъсакъалларнен акъыл танышып:

– Бу халкъкъа насыл джевап берейим? Сизинъ меслеатынъыз не? – деп сорады.

7Олар онъа:

– Эгер сен бугунь шу халкънынъ хызметчиси олып, онъа хызмет этсенъ, о истеген шейни япсанъ, онен яхшы лакъырды этсенъ, олар санъа омюрбилля къул олур, – деди.

8Лякин о, акъсакъаллар онъа берген меслеатына къулакъ асмады, берабер оськен ве онъа хызмет эткен яш йигитлернен акъыл танышты. 9Олардан:

– Сизинъ меслеатынъыз не? Манъа: «Бабанъ бизим бойнумызгъа юклеген агъыр юкни енгиллештир», – деген бу халкъкъа насыл джевап берейим? – деп сорады.

10Онен берабер оськен яш йигитлер онъа:

– Санъа: «Сенинъ бабанъ бойнумызгъа агъыр юк юкледи. Сен исе оны енгиллештир», – деген халкъкъа сен айт: «Меним уфакъ пармагъым бабамнынъ белинден къалын! 11Меним бабам сизге буюк агъырлыкъ юклеген, мен исе бу агъырлыкъны даа да зияделештиреджегим. Меним бабам сизни къамчыларнен джезалагъан, мен исе сизни чаянларнен джезалайджагъым», – дедилер.

12Учюнджи куню Еровоам ве бутюн халкъ Реховоамгъа кельди, чюнки падиша оларгъа: «Манъа учь куньден сонъ къайтып келинъиз», – деп буюргъан эди. 13+Падиша, акъсакъалларнынъ берген меслеатындан вазгечип, халкъкъа пек серт джевап берди. 14Яш йигитлернинъ меслеатыны динълеп, о:

– Меним бабам сизге буюк агъырлыкъ юклеген, мен исе бу агъырлыкъны даа да зияделештиреджегим. Меним бабам сизни къамчыларнен джезалагъан, мен исе сизни чаянларнен джезалайджагъым, – деди.

15+Падиша халкъны динълемеди, чюнки бу, РАББИнинъ истегени эди. РАББИ шилолы Ахиянынъ ярдымынен Неват огълу Еровоамгъа айткъан сёз ерине кельмек керек эди.

16+Бутюн исраиллилер, падиша оларны динълемегенини корип, падишагъа джевап берип:

– Давуттан бизге не файда? Йишай огълунда бир пайымыз ёкъ. Эй, Исраиль! Эвлеринъизге къайт! Сен де, Давут, озь сюляленъе озюнъ бакъ! – дедилер, ве бутюн Исраиль озь чадырларына къайтты. 17Бойледже, Реховоам тек Ехуда шеэрлеринде яшагъан исраиллилерге падишалыкъ япып башлады.

18+Реховоам падиша зорлап чалыштырылгъан ишчилернинъ башлыгъы олгъан Адорамны йиберди. Лякин исраиллилер оны ташларнен урып ольдюрдилер. Реховоам падиша тез-тез арабасына минип, Ерусалимге къачты. 19Шу куньден башлап бугуньге къадар Исраиль Давут эвине къаршы исьянда булунмакъта.

20+Исраиллилер, Еровоамнынъ къайтып кельгени акъкъында эшитип, оны топлашувгъа чагъырттылар ве бутюн Исраильге падиша этип къойдылар. Давут сюлялесине исе тек Ехуда къабилеси къалды.

Шемаянынъ пейгъамберлиги

21Реховоам Ерусалимге кельди, Ехуда къабилесинден ве Биньямин къабилесинден 180 000 энъ яхшы аскерлерни топлады. Сулейман огълу Реховоам исраиллилернен дженк этип, падишалыкъны озюне къайтармагъа истеди.

22+Алланынъ адамы Шемаягъа Алла бойле деди:

23– Ехуда падишасы олгъан Сулейман огълу Реховоамгъа, Ехуда ве Биньямин огъулларына ве халкънынъ башкъа адамларына бойле айт: 24«РАББИ бойле дей: Барып, Исраиль огъулларынен, агъаларынъызнен дженклешменъиз. Эр биринъиз эвине къайтсын, чюнки бу шейлер Менден олды».

Олар РАББИнинъ сёзлерини динъледилер ве, Онынъ айткъаны киби япып, эвлерине къайтып кеттилер.

25+Еровоам Эфраим дагълы топрагъында Шекем шеэрини къавийлештирди ве анда ерлешти. Шу ерден барып, Пенуэл шеэрини янъыдан къурды.

26Еровоам озь-озюне: «Падишалыкъ кене Давутнынъ сюлялесине кечмек мумкюн. 27+Эгер бу халкъ Ерусалимдеки РАББИнинъ Сарайында къурбан чалмагъа барып башласа, бу халкънынъ юреги кене озюнинъ эфендисине, Ехуда падишасы Реховоамгъа ятаджакъ. Сонъ олар мени ольдюрип, Ехуда падишасы Реховоамгъа къайтаджакълар», – деди.

28+Сонъ падиша акъыл танышып, эки алтын тана яптырды ве халкъкъа:

– Сизлерге Ерусалимге кетмеге кереги ёкъ. Исраиль, мына сени Мысыр топрагъындан алып чыкъкъан аллаларынъ, – деди 29ве бир тананы Бет-Эль шеэринде, экинджисини исе Данда къойды. 30Бу вакъиа буюк гунагъа ёл ачты, чюнки халкъ оларнынъ бирисине тап Дангъа къатнап башлады.

31Еровоам ибадет тёпелеринде ибадетханелер къурдурды. Анда Левий къабилесинден дегиль де, халкътан олгъан адий адамларны руханийлер япып къойды. 32Еровоам даа сененинъ 8-инджи айынынъ 15-инджи кунюни байрам куню япты (бу байрам куню Ехудада олгъан байрам киби олды); къурбан еринде къурбанларны чалды. Бу шейни Бет-Эльде япты, озь яптыргъан таналаргъа къурбанларны кетирип башлады. Бет-Эльде де о, яптыргъан ибадет тёпелеринде руханийлерни къойды. 33Сененинъ 8-инджи айынынъ 15-инджи кунюнде (озю сечип алгъан айда), Еровоам Бет-Эль яптыргъан къурбан еринде къурбанлар кетирди. Бойле этип, исраиллилерге байрам куню тайинледи ве къурбан еринде къурбанларны кетирип башлады.

13

Пейгъамбер Еровоамнынъ ярамай ишлерини ача

13^1+Бир кунь Алланынъ адамы, РАББИнинъ эмирине бойсунып, Ехудадан Бет-Эльге кельди. Шу вакъыт Еровоам къурбан ерининъ огюнде къокъулы отлар якъмакъ ичюн тура эди. 2+Алланынъ адамы къурбан ерине айланып, РАББИнинъ сёзлерини айтып башлады:

– Эй, къурбан ери! Эй, къурбан ери! РАББИ бойле дей: «Давут союнда бир бала догъаджакъ, ады Ёшия. О, сенинъ устюнъде къокъулы отлар якъкъан ибадет тёпелерининъ руханийлерини къурбан чаладжакъ, сенинъ устюнъде инсан кемиклери якъыладжакъ».

3Сонъ о куню бир бельги берип:

– Бу шей РАББИден кельгенининъ бельгиси шудыр: бу къурбан ери парча-кесек оладжакъ, онынъ устюндеки куль сачыладжакъ, – деди.

4Еровоам падиша, Алланынъ адамы Бет-Эльдеки къурбан ерине айткъан сёзлерини эшиткенде, къолуны къурбан еринден алып, оны Алланынъ адамы тарафкъа узатты ве:

– Тутунъыз оны! – деди.

Шу дакъкъасы онынъ къолу къуруп къалды, ве о, къолуны озюне догъру къыбырдаталмай къалды. 5РАББИнинъ сёзюне, Алланынъ адамы берильген бельгиге коре, къурбан ери парча-кесек олды, онынъ устюндеки куль сачылып кетти.

6+Падиша Алланынъ адамына джевап берип:

– Алланъ олгъан РАББИге ялварып, меним акъкъымда дува эт, къолум кене къыбырдап башласын, – деди. Алланынъ адамы РАББИге ялварды, ве падишанынъ къолу кене къыбырдап башлады, эвелькиси киби олды.

7Сонъ падиша Алланынъ адамына:

– Кель, эвиме кир, аш аша, мен санъа бир бахшыш берерим, – деди. 8+Лякин Алланынъ адамы падишагъа бойле деди:

– Манъа эвинънинъ ярысыны берсенъ биле, мен сеннен кетмем, бу ерде не отьмекни ашайджагъым, не сувны ичеджегим. 9Чюнки РАББИ манъа: «Аш ашама, сув ичме, кеткен ёлунъдан да къайтма», – деп буюрды.

10Сонъ о, башкъа ёлнен кетти, Бет-Эльге кельген ёлнен къайтмады.

11Бет-Эльде бир къарт пейгъамбер бар эди. Онынъ огъуллары келип, онъа Алланынъ адамы шу куню Бет-Эльде япкъан бутюн шейлерни айтып берди. Падишагъа айткъан сёзлерни де бабаларына айтып берди. 12Бабалары олардан:

– О къайсы ёлнен кетти? – деп сорады. Огъуллары исе Ехудадан кельген Алланынъ адамы къайсы ёлнен кеткенини корьген эдилер. 13Къарт огъулларына:

– Манъа бир эшек эгерленъиз, – деди. Олар бир эшек эгерледилер, ве о, эшекке минип, 14Алланынъ адамы артындан кетти. Оны эмен терегининъ тюбюнде отургъаныны тапып, ондан:

– Ехудадан кельген Алланынъ адамы сенсинъми? – деп сорады. О исе:

– Э, меним, – деди. 15Къарт онъа:

– Кель, меним эвиме кир, аш аша, – деди. 16О исе:

– Ёкъ, ёлумдан къайтып, сенинъ эвинъе кирип оламайым. Бу ерде аш ашамам, сув да ичмем. 17Чюнки РАББИ манъа: «Анда аш ашама, сув ичме, кеткен ёлунъдан къайтма», – деп буюрды, – деди.

18Къарт исе бойле деди:

– Мен де сенинъ киби пейгъамберим. Бир мелек манъа РАББИнинъ эмиринен: «Оны эвинъе къайтар, аш ашасын, сув ичсин», – деди.

Лякин о, ялан айтты.

19Алланынъ адамы онен берабер къайтты, онынъ эвинде аш ашады, сув ичти. 20Олар даа софра башында отургъанда, Алланынъ адамыны къайтаргъан пейгъамберге РАББИнинъ лафы олды. 21О, Ехудадан кельген Алланынъ адамына бойле деди:

– РАББИ бойле дей: «Сен РАББИни динълемегенинъ ичюн, РАББИ-Таалянъ санъа буюргъан эмирине бойсунмагъанынъ ичюн, 22ёлунъдан къайтып, Алланъ санъа: “аш ашама, сув ичме”, деген ерде аш ашап, сув ичкенинъ ичюн, джесединъ деделеринъ дюрбесинде дефн этильмейджек».

23Алланынъ адамы ашап-ичкенинден сонъ, оны къайтаргъан къарт онъа эшегини екти. 24+О кетти. Ёлда оны бир арслан расткетирип, ольдюрди. Онынъ джеседи ёлда серилип ята эди, эшеги исе янында тура эди. Арслан да джесетнинъ янында отура эди. 25Ёлдан кечкен-кеткен адамлар серилип яткъан джесетни ве джесетнинъ янында отургъан арсланны корип, буны къарт пейгъамбер яшагъан шеэрде айтып бердилер.

26Алланынъ адамыны ёлундан къайтаргъан пейгъамбер буны эшитип:

– Бу – анавы РАББИнинъ эмирини динълемеген Алланынъ адамы. РАББИ оны арслангъа берди, ве арслан оны парчалап ольдюрди. РАББИ дегени киби япты, – деди. 27Сонъ огъулларына:

– Манъа бир эшек екинъиз, – деди. Олар ектилер.

28Къарт кетип, ёлда серилип яткъан джесетни тапты. Джесетнинъ янында эшекнен арслан турмакъта эдилер. Арслан джесетни ашамагъан, эшекни парчаламагъан эди. 29Пейгъамбер, Алла адамынынъ джеседини котерип, оны эшекнинъ устюне къойды ве къайтып кельди. Онынъ артындан агъламакъ ве оны дефн этмек ичюн, къарт пейгъамбер озюнинъ шеэрине кирди. 30Оны озюнинъ дюрбесинде дефн этти ве онынъ артындан агълап: «Ах, меним агъачыгъым!» – деди.

31Оны дефн эткенден сонъ, огъулларына:

– Мен ольгенимден сонъ, мени Алланынъ адамы дефн этильген дюрбеде дефн этинъиз. Онынъ кемиклери янында меним кемиклеримни де къоюнъыз. 32Бет-Эльде олгъан къурбан ери ве Самарие шеэрлеринде, тёпелерде олгъан эписи ибадетханелер акъкъында РАББИнинъ эмири боюнджа айткъан сёзлери мытлакъа ерине келеджектир, – деди.

Еровоам озь ярамай ишлерини девам эте

33Еровоам бу вакъиадан сонъ биле озь ярамай ёлундан къайтмады, ибадет тёпелерине адий халкътан адамларны руханийлер этип къоймагъа девам этти. Истегенлерни тайин этти, ве олар руханий олдылар. 34+Бу шейлер Еровоамнынъ сюлялесини гуналаргъа батырды, оларны олюмге ве ер юзюнден ёкъ олмасына кетирди.

14

Еровоамнынъ огълу оле

14^1Шу вакъыт Еровоамнынъ огълу Авия хасталанды. 2+Еровоам къадынына:

– Сен Еровоамнынъ къадыны олгъанынъны танымасынлар деп, тез урбаларынъны денъиштир ве Шилогъа бар. Анда Ахия пейгъамбер бар. О, манъа: «Сен бу халкънынъ падишасы оладжакъсынъ», – деди. 3+Озюнънен берабер он дане отьмек, пителер, бир бардакъ бал ал да, онъа алып кет. О санъа баланынъ келеджегини айтып берер, – деди.

4Еровоамнынъ къадыны ойле де япты: Шилогъа кетип, Ахиянынъ эвине кирди.

Ахия энди корьмей эди, чюнки козьлери къартлыкътан зайыфлашып къалгъан. 5РАББИ исе Ахиягъа: «Ана, Еровоамнынъ къадыны сенден огълунынъ келеджегини сорамагъа келе, чюнки огълу хаста. О, башкъа урбалар кийип, озюни башкъа бир адам косьтермеге истеп кельсе де, онъа бойле-бойле дерсинъ», – деген эди.

6Ахия, онынъ къапудан киреяткъанда аякъ давушларыны эшитип:

– Кир, Еровоамнынъ къадыны. Санъа озюнъни башкъа бир адам косьтермеге не керек? Меним санъа къоркъунчлы хаберим бар. 7+Бар да, Еровоамгъа бойле айт: «РАББИ, Исраильнинъ Алласы шойле дей: “Мен сени адий халкъ ичинден юксельттим, Меним халкъыма, Исраильге ёлбашчы этип къойдым. 8+Падишалыкъны Давут сюлялесинден чекип алдым ве санъа бердим. Сен исе Меним къулум Давут киби дегильсинъ. О, эмирлериме бойсуна, чин юректен ёлумдан юре, Меним огюмде тек догъру ишлер япа эди. 9+Сен исе сенден эвель кельгенлернинъ эписинден чокъ ярамайлыкъ яптынъ. Барып, Мени ачувландырмакъ ичюн, озюнъе башкъа аллалар ве путларны яптынъ. Мени исе бутюнлей ред эттинъ. 10+Шунынъ ичюн Мен Еровоам эвине белялар ягъдыраджагъым, Исраильде яшагъан Еровоамнынъ союнда эр бир акъайны: къул олсун, азат олсун, – оларнынъ эписини ольдюреджегим. Тезекни насыл бутюнлей якъалар, Мен Еровоамнынъ сюлялесини бутюнлей якъаджагъым. 11+Еровоамнынъ союнда ким шеэрде ольсе, оны копеклер ашап кетер, ким тарлада ольсе, оны кок къушлары чокъуп кетерлер”. РАББИ шойле деди! 12Шимди бар, эвинъе кет. Аягъынъ шеэр ичине басар-басмаз, баланъ оледжек. 13+Онынъ артындан эписи исраиллилер агълайджакъ ве сонъ оны дефн этеджеклер. Бутюн Еровоамнынъ эвинден тек о, дюрбеде дефн этиледжек. Еровоамнынъ эвинден тек онда Исраиль Алласы олгъан РАББИнинъ огюнде бирде-бир яхшылыкъ тапылды. 14+РАББИ Исраильге Озюнинъ падишасыны къояджакъ, ве шу куню о, Еровоамнынъ сюлялесини кеседжек. Вакъты-саати кельди! 15+РАББИ Исраильни ураджакъ, ве о, сувда саллангъан къамыш киби салланаджакъ. РАББИ Исраильни, бабаларына берген бу гузель ерлерден тамырдан чыкъарып ташлайджакъ ве оларны, озьлерине Ашера[*] путуна табынма диреклерини къойып, РАББИни ачувландыргъаны ичюн, Фират дерьясынынъ башкъа тарафына дагъытаджакъ. 16Еровоамнынъ гуналары ичюн ве Исраильни гуналаргъа батыргъаны ичюн, РАББИ Исраильни душманларынынъ къолларына береджек», – деди.

17Сонъ Еровоамнынъ къадыны кетти ве Тирцагъа барды. Эвининъ босагъасыны басар-басмаз, баласы ольди. 18Баланы дефн эттилер. Онынъ артындан, РАББИ къулу Ахия пейгъамберден айткъаны киби, бутюн Исраиль агълады.

Еровоамнынъ олюми

19+Еровоамнынъ башкъа ишлери, онынъ дженклери ве падишалыкъ эткени акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 20Еровоам 22 йыл падишалыкъ этти. Сонъ о, бабаларына къошулды. Онынъ ерине огълу Надав тахткъа отурды.

Ехуданынъ падишасы Реховоам

21Сулейманнынъ огълу Реховоам Ехудада падишалыкъ япты. Реховоам тахткъа кечкенде, 41 яшында эди. О, Ерусалим шеэринде 17 йыл падишалыкъ этти. РАББИ, Намы анда булунсын деп, бу шеэрни Исраиль эписи къабилелеринден сайлап алды. Анасы аммонлы эди, онынъ ады Наама.

22Ехуда РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япты, бабаларынынъ ишлеген гуналарындан чокъ гуна ишлеп, Оны даа да бетер гъазапландырды. 23Олар озьлерине эр бир юксек байырда, эр бир талдалы терекнинъ тюбюнде ибадет тёпелери, пут ташлары ве Ашера путуна табынма диреклерини къойдылар. 24+Бу ерде акъай путхане ороспулары[*] да бар эди. Ехудада яшагъанлар, РАББИ исраиллилернинъ огюнден къувалагъан халкълар киби, чешит писликлерни яптылар.

25+Реховоам падишалыгъынынъ бешинджи йылында Мысыр падишасы Шишакъ Ерусалимге уджюм этти. 26+О, РАББИ Сарайындан ве падиша сарайындан къыйметли шейлерни алды. Эр шейни алды, Сулейман яптыргъан эписи алтын къалкъанларны да алды. 27Реховоам падиша алтын къалкъанларнынъ ерине бакъыр къалкъанлар яптырды ве оларны падишанынъ къапусыны къаравуллагъан сакъчыларнынъ башлыкъларына берди. 28Падиша РАББИнинъ Сарайына киргенде, сакъчылар къалкъанларны алып келе эдилер, сонъ исе сакъчыларнынъ одасына алып кете эдилер.

29Реховоам акъкъындаки башкъа шейлер ве онынъ эписи ишлери Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 30Реховоам ве Еровоам арасында бутюн омюрлери девамында дженк кете эди. 31Реховоам бабаларына къошулды ве бабаларынен берабер Давут Шеэринде дефн этильди. Анасы аммонлы эди, онынъ ады Наама. Онынъ ерине огълу Авиям тахткъа отурды.

15

Ехуданынъ падишасы Авиям

15^1Неват огълу Еровоамнынъ падишалыгъынынъ 18-инджи йылында Авиям Ехуданынъ падишасы олды. 2О, Ерусалимде учь йыл девамында падишалыкъ япты. Анасы Авишаломнынъ къызы Маакъа эди. 3+Бабасы ондан эвель япкъан гуналарны о да япты. Бабасы Давутнынъ юреги бутюнлей РАББИге берильген эди, амма Авиямнынъ юреги РАББИге бутюнлей берильмеген эди. 4+Лякин Давутнынъ хатири ичюн онынъ Алласы олгъан РАББИ, ерини тутаджакъ огълуны бермек ичюн ве Ерусалимни къуветлендирмек ичюн, онынъ сюлялесини Ерусалимде къалдырды. 5+Давут РАББИнинъ огюнде догъру ишлер япып, Онынъ буюргъанларындан къайтмады. Хитли Уриянен олгъан вакъиадан гъайры, бутюн омрю девамында догъру ишлер япып яшады.

6Бутюн омюрлери девамында Реховоам ве Еровоам бири-биринен дженклештилер. 7Авиям акъкъындаки башкъа шейлер ве онынъ япкъанлары Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

Авиям ве Еровоам арасында дженк бар эди. 8Авиям баба-деделерине къошулды ве Давут Шеэринде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Аса тахткъа отурды.

Ехуданынъ падишасы Аса

9Еровоам Исраильде 20 йыл падишалыкъ япкъанда, Аса Ехуданынъ падишасы олды. 10О, Ерусалимде 41 йыл девамында падишалыкъ этти. Къартанасы – Авишалом къызы Маакъа эди. 11Аса, дедеси Давут киби, РАББИнинъ огюнде догъру ишлер япты. 12+О, мемлекеттен эркек путхане ороспуларыны къувып йиберди, баба-деделери япкъан пис путларны ёкъ этти. 13+Аса Маакъа анасыны биле къыраличеликтен узакълаштырды, чюнки о, Ашера путуна бир пис табынма дирегини къойды. Аса пис дирекни балталап, оны Кидрон вадийинде якъты. 14Ибадет тёпелери ёкъ этильмеди, лякин Асанынъ юреги омюрбилля РАББИге толусынен берильген эди. 15+О, озюнинъ ве бабасынынъ азиз шейлерини: кумюш, алтын ве савутларны, – РАББИнинъ Сарайына кирсетти.

16Бутюн омюрлери девамында Аса ве Исраиль падишасы Бааша бири-биринен дженклештилер.

17Бир кунь Исраиль падишасы Бааша Ехудагъа къаршы чыкъты. Ехуда падишасы Асагъа кимсе чыкъып кеталмасын деп, Рама шеэрини къавийлештирип башлады. 18+Шу себептен Аса, РАББИнинъ Сарайы хазинелеринде ве падиша сарайынынъ хазинесинде къалгъан кумюшни ве алтынны алып, хызметчилерине берди ве оларны Дамаскта яшагъан Арамнынъ падишасы олгъан Бен-Хададгъа йиберди. Бен-Хадад – Хезион огълу Тавриммоннынъ эвляды эди. Аса онъа:

19– Бабаларымыз арасындаки анълашма тизильген эди. Энди биз де арамызда анълашма тизейик. Мына санъа бахшыш оларакъ алтын ве кумюш ёллайым. Сен исе Исраиль падишасы Баашанен олгъан анълашманъны боз, сонъ о, топрагъымдан кетсин, – деди.

20Бен-Хадад Аса падишаны динъледи ве Исраиль шеэрлерине къаршы озь орду башлыкъларыны ёллады. Олар Иён, Дан, Авел-Бет-Маакъа шеэрлерине, Нафталий топракъларына ве бутюн Киннеретке уджюм этти. 21+Бааша буны эшитип, Раманы къавийлештирмеге токътады ве Тирцагъа къайтты. 22Аса падиша эписи ехудалыларны бир къалдырмай чагъыртты ве Бааша къурулышта ишлеткен таш ве тереклерни Рамадан чыкъартты. Шу таш ве тереклерден Аса падиша Биньямин Гевасы ве Мицпаны къурды.

23Асанынъ башкъа эписи ишлери, онынъ къараманлыгъы, эписи япкъанлары ве къургъан шеэрлери акъкъында Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. Аса къартайгъанындан сонъ, аякълары агъыра башлады.

24+Аса баба-деделерине къошулгъан сонъ, оларнынъ дюрбесинде, дедеси Давут Шеэринде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Ехошафат тахткъа отурды.

Исраильнинъ падишасы Надав

25+Аса Ехудада эки йыл девамында падишалыкъ эткенинен, Еровоам огълу Надав Исраильнинъ падишасы олды ве Исраильге эки йыл девамында падишалыкъ япты. 26О, РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япты, бабасы юрген ёллардан юрип, бабасы Исраильни гуналаргъа батыргъан гуналарны япты. 27+Йиссакъар союндан олгъан Ахия огълу Бааша онъа къаршы фитне этти ве, Надав ве исраиллилернинъ эписи Гиббетон шеэрини алкъагъа алгъанда, Бааша оны фелестинлилернинъ Гиббетон шеэри янында ольдюрди. 28Аса Ехудагъа учюнджи йылы падишалыкъ эткенде, Бааша Надавны ольдюрди ве онынъ ерине падиша олды. 29+Падиша олып, о, Еровоамнынъ эписи сойларыны ольдюрди, Еровоамнынъ ич бир сой-сопуны къалдырмады. РАББИ къулу шилолы Ахиянен айткъаны киби япты, бир кимсени сагъ къалдырмады. 30О, шуны Еровоам япкъан гуналары ве бутюн Исраильни гуналаргъа батыргъаны ичюн, Исраильнинъ Алласы олгъан РАББИни ачувландыргъаны ичюн япты. 31Надавнынъ башкъа ишлери ве эписи япкъанлары акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

32Бутюн омюрлери девамында Аса ве Исраиль падишасы Бааша бири-биринен дженклештилер.

Исраильнинъ падишасы Бааша

33Ехуда падишасы Аса учюнджи йылы падишалыкъ эткенде, Ахия огълу Бааша Тирца шеэринде бутюн Исраильнинъ падишасы олды ве 24 йыл падишалыкъ япты. 34О, РАББИнинъ огюнде ярамай ишлер япты, Еровоамнынъ ёлундан юрип, гуналар япты ве Исраильни гуналаргъа батырды.

16

16^1+РАББИ Хананий огълу Ехугъа Бааша акъкъында бойле деди: 2+«Мен сени топракъ тозундан котерип юксельттим ве Меним халкъыма Исраильге ёлбашчы яптым. Сен исе Еровоамнынъ ёлундан кетип, Меним халкъымны, Исраильни, гуналаргъа батырдынъ, ве халкъым гуна ишлеп Мени гъазапландырды. 3+Бунынъ ичюн Мен Баашаны ве онынъ союны ёкъ этеджегим. Неват огълу Еровоамнен япкъаным киби, сенинъ союнънен де шуны япарым. 4+Баашанынъ союнда ким шеэрде ольсе, оны копеклер ашап кетер, ким тарлада ольсе, оны кок къушлары чокъуп кетерлер».

5Баашанынъ башкъа ишлери, онынъ эписи япкъанлары ве къараманлыгъы акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

6Бааша баба-деделерине къошулды ве Тирцада дефн этильди. Онынъ ерине огълу Эла падиша олды. 7Лякин Хананий огълу Еху пейгъамберден Бааша ве онынъ сою акъкъында РАББИнинъ сёзю энди айтылгъан эди, чюнки о, РАББИнинъ огюнде пек чокъ ярамай шейлер япты. Еровоамнынъ союна ошап, озь къоллары иле япкъанларынен РАББИни ачувландырды ве бунынъ ичюн ёкъ этильди.

Исраильнинъ падишасы Эла

8Ехуда падишасы Аса 26-нджы йылы падишалыкъ эткенде, Бааша огълу Эла Тирца шеэринде Исраиль падишасы олды ве эки йыл девамында падишалыкъ япты. 9+Сонъ арабаларынынъ ярысына башлыкъ эткен хызметчиси Зимрий онъа къаршы фитне япты. Эла, Тирцада сарай башы Арцанынъ эвинде ичип, зиль сархош олгъанда, 10Зимрий кирип, оны урып ольдюрди ве онынъ ерине падиша олды. Бу вакъиа Ехуда падишасы Аса падишалыгъынынъ 27-нджи йылында олып кечти. 11Зимрий падиша олып, падиша тахтына отургъан сонъ, Баашанынъ бутюн союны ёкъ этти. Онынъ ич бир эркек сой-сопу, догъмушы ве достуны биле сагъ къалдырмады. 12+РАББИ Еху пейгъамбернен Баашагъа къаршы айтып йиберген сёзлери боюнджа, Зимрий Баашанынъ бутюн союны ёкъ этти, 13чюнки Бааша ве онынъ огълу Эла чокъ гуна япты, озь гуналарынен Исраильни гуналаргъа батырды ве бош путларынен РАББИни, Исраильнинъ Алласыны пек ачувландырды. 14Эланынъ башкъа ишлери ве онынъ эписи япкъанлары акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

Исраильнинъ падишасы Зимрий

15+Ехуда падишасы Аса 27-нджи йылы падишалыкъ эткенде, Зимрий падиша олды ве Тирца шеэринде еди кунь падишалыкъ япты. Шу вакъыт орду фелестинлилернинъ Гиббетон шеэрини алкъада тута эди. 16Дженкте олгъан халкъ Зимрийнинъ яманлыкъ япкъаныны, падишаны ольдюргенини эшиткенде, шу куню эписи исраиллилер орду башлыгъы Омрийни ордуда Исраильнинъ падишасы эттилер. 17Сонъ Омрий ве эписи исраиллилер Гиббетон шеэринден кетип, Тирца шеэрини алкъагъа алдылар. 18Зимрий, шеэрнинъ алынгъаныны корип, падиша сарайынынъ къалесине кирип, падиша сарайыны якъты ве озю атеште янып ольди. 19Зимрий РАББИнинъ огюнде ярамай ишлер япып, гуналар ишледи, Еровоамнынъ ёлларындан юрип, онынъ гуналарыны текрарлады, гуналарынен Исраильни де гуналаргъа батырды.

20Зимрийнинъ башкъа ишлери ве о япкъан фитне акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

Исраильнинъ падишасы Омрий

21Бундан сонъ Исраиль халкъы экиге болюнди: халкънынъ ярысы Гинат огълу Тивнийни падиша япмагъа истеди, башкъа ярысы исе – Омрийни. 22Ахыры сонъу, Омрийнинъ тарафындаки халкъ Гинат огълу Тивнийнен олгъан халкъны енъди. Тивний ольди, Омрий исе падиша олды.

23Ехуда падишасы Аса 31 йыл падишалыкъ эткенде, Омрий Исраильнинъ падишасы олды. О, он эки йыл девамында падишалыкъ этти, бу йыллардан алты йыл девамында о, Тирца шеэринде падиша олды.

24Омрий Шемерден Самарие байырыны эки чувал кумюшке[*] сатын алды. Бу ерде шеэр къурды, шеэрнинъ адыны дагънынъ эвельки саибининъ адынен Самарие деп адландырды.

25+Омрий РАББИнинъ огюнде ярамай ишлер япты, ондан эвелькилерден даа да бетер япты. 26О, Неват огълу Еровоамнынъ эписи ёлларындан юрип, гуналарыны япып текрарлады ве гуналарынен Исраильни гуналаргъа батырып, бош путларынен Исраильнинъ Алласы олгъан РАББИни ачувландырды.

27Омрийнинъ япкъан башкъа ишлери ве онынъ косьтерген къараманлыгъы акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 28Омрий баба-деделерине къошулды ве Самариеде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Ахав падиша олды.

Исраильнинъ падишасы Ахав

29Ехуда падишасы Аса 38 йыл падишалыкъ эткенде, Омрий огълу Ахав падиша олды. Омрий огълу Ахав Исраильге Самариеде 22 йыл падишалыкъ япты. 30+Омрий огълу Ахав РАББИнинъ огюнде ярамай ишлер япты, ондан эвелькилеринден даа да бетер япты. 31+Неват огълу Еровоамнынъ япкъан гуналары аз олгъандайын, о, сидонлыларнынъ падишасы Этбаалнынъ Изевель къызына эвленип, Баалгъа хызмет этип ве онъа табынып башлады. 32+Самариеде Баал сарайыны къурып, анда Баал ичюн къурбан ерини къойды. 33Сонъ Ашера путуна табынма дирегини яптырды. Ондан эвельки Исраиль падишаларына коре, Ахав Исраильнинъ Алласы олгъан РАББИни даа да бетер ачувландырды. 34+Онынъ куньлеринде Бет-Эльден олгъан Хиэл Ерихон шеэрини къурды: темель къойгъанда, – биринджи огълу Авирам ольди, араба къапусыны къойгъанда исе, – кучюк огълу Сегув ольди. Бойледже, Нун огълу Ехошуанен айткъан РАББИнинъ сёзю ерине кельди.

17

Ильяс пейгъамбер ве къургъакълыкъ

17^1+Куньлернинъ биринде Гилад топрагъындаки Тишбе шеэринден олгъан Ильяс Ахавгъа:

– Исраиль Алласы олгъан РАББИнинъ огюнде турып, ант этем: эгер мен буюрмасам, бу йылларда не чыкъ тюшеджек, не де ягъмур ягъаджакъ, – деди.

2РАББИ онъа бойле буюрды: 3«Мындан кет, шаркъкъа догърул. Иорданнынъ янында, Керит вадийинде сакълан. 4Шу озенден сув ич. Мен къаргъаларгъа санъа аш кетирмеге буюрдым».

5Ильяс РАББИнинъ айткъаныны япты. Иорданнынъ янына, Керит вадийине барып, анда ерлешти. 6Къаргъалар онъа саба отьмекнен эт кетирди ве акъшам да отьмекнен эт кетирдилер, озенден исе о ичти. 7Бираз вакъыт кечкен сонъ, озен къуруды, чюнки топракъкъа ягъмур ич ягъмады.

Ильяс ве Царефат шеэринден олгъан тул къадын

8О вакъыт РАББИ Ильяскъа: 9+«Шимди Сидоннынъ Царефатына кет, анда къалып тур. Мен бир тул къадынгъа сени ашатмагъа буюрдым», – деди.

10Ильяс турып, Царефаткъа кетти. Шеэрнинъ араба къапусына якъынлашкъанда, одун джыйып юрген тул къадынны корьди. О, къадынны чагъырып:

– Манъа савутынъдан бираз сув бер, ичейим, – деди. 11Къадын сув кетирмеге кетти, о исе онынъ пешинден: – Бир кесек отьмек де алып кель, – деди.

12Къадын онъа:

– РАББИ-Таалянънынъ огюнде ант этем: бир тилим отьмегим биле ёкъ. Ун савутымда бир авуч унум, бардакъта азачыкъ зейтюн ягъым къалды. Шимди бир-эки одун топлайым да, барып огълумнен озюме отьмек пиширейим. Буны ашармыз да, сонъра олермиз, – деди. 13Ильяс онъа джевап къайтарып:

– Къоркъма, бар, япаджагъынъны яп. Лякин бундан эвель бир уфакъ маясыз пите пишир ве манъа кетир. Огълунънен озюнъе исе сонъ пиширирсинъ. 14Исраильнинъ Алласы олгъан РАББИ бойле дей: «РАББИ бу топракъкъа ягъмур йибермегендже, савутынъда ун эксильмез, бардагъынъда зейтюн ягъы гъайып олмаз», – деди.

15Къадын кетип, Ильяс айткъаны киби япты. Бойле этип, бир къач вакъыт девамында Ильяснен къадын ве онынъ бутюн къорантасы ашап яшады. 16РАББИ Ильястан айтып йиберген сёзлерине коре, ун савутындаки ун эксильмеди, бардакътаки зейтюн ягъы да азлашмады.

17Бираз вакъыт кечкен сонъ, эвнинъ саибеси олгъан къадыннынъ огълу хасталанды. Хасталыгъы ойле агъыр эди ки, нефеси биле къалмады. 18Къадын Ильяскъа:

– Эй, Алланынъ адамы! Манъа не ичюн кельдинъ? Гуналарымны хатырлатмагъа ве огълумны ольдюрмеге кельдинъми? – деди. 19Ильяс:

– Огълунъны манъа бер, – деп, огълуны къолундан алды, озю отургъан одагъа киргизди ве ятагъына яткъызды.

20Сонъ РАББИни чагъырып: «Я РАББИ! Аллам! Мен эвинде отургъан къадыннынъ огълуны ольдюрип, онъа яманлыкъ япаджакъсынъмы?» – деди.

21+Учь кере огъланнынъ устюне узанып ятты, РАББИни чагъырды ве: «Я РАББИ! Аллам! Шу огъланнынъ нефеси беденине къайтсын!» – деди. 22РАББИ Ильяснынъ давушыны динъледи, огъланнынъ джаны беденине къайтты, ве о, тирильди. 23Ильяс огъланны алып, оны эвнинъ юкъары одасындан алып чыкъты ве анасына берди. Сонъ Ильяс къадынгъа:

– Бакъ, огълунъ тири, – деди.

24Къадын Ильяскъа:

– Энди сен Алланынъ адамы олгъанынъны бильдим, РАББИнинъ догъру сёзлерини айткъанынъны анъладым, – деди.

18

Ильяс ве Баалнынъ пейгъамберлери

18^1Чокъ вакъыт кечкен сонъ, къургъакълыкънынъ учюнджи йылында РАББИ Ильяскъа:

– Бар, Ахавнынъ козюне корюн, сонъ Мен ер юзюне ягъмур йиберерим, – деди.

2Ильяс Ахавнынъ козюне корюнмеге кетти. Самариеде исе шиддетли ачлыкъ эди.

3Ахав сарай башлыгъы Овадьяны чагъыртты.

Овадья РАББИден пек къоркъкъан адам эди. 4+Изевель РАББИнинъ пейгъамберлерини ёкъ эткенде, Овадья юз пейгъамберни алып, оларны эллишер адам къобаларда сакълап, аш-сувнен теминлеген эди.

5Ахав Овадьягъа:

– Айды, мемлекетнинъ эписи чокъракълары ве озенлерини бакъып чыкъайыкъ. Бельки от тапармыз, сонъ атларгъа ве къатырларгъа аш олур ве туварларны ольдюрмек керек олмаз, – деди.

6Олар, топракъны айланып чыкъмакъ ичюн, оны озьара болюштирди. Ахав бир ёлдан кетти, Овадья башкъа ёлдан кетти. 7Овадья ёлдан кетеяткъанда, Ильясны расткетирди. Овадья оны танып, ерге бети устюне йыкъылды ве:

– Эфендим Ильяс, сенсинъми аджеба? – деп сорады.

8Ильяс онъа:

– Меним, мен. Шимди бар да, эфендинъе: «Ильяс мында», – айт, – деди.

9Овадья исе:

– Эфендим, гунам не? Не ичюн мени Ахавнынъ элине ольдюрмеге бересинъ? 10Сенинъ Алланъ, РАББИнен ант этем! Эфендим эр бир халкъкъа ве эр бир падишалыкъкъа сени къыдырмагъа адамларны ёллагъан. Онъа: «О мында ёкъ», – деселер, падиша эр бир халкътан, эр бир падишалыкътан сени тапалмагъанында ант этмеге меджбур эткен. 11Сен исе шимди манъа: «Бар, эфендинъе: “Ильяс мында”, – айт», – дейсинъ! 12+Мен сенден кетсем, РАББИнинъ Руху сени бильмем къайда алып кетер. Мен Ахавгъа хабер этип де, о сени тапалмаса, мени ольдюрир. Мен исе, сенинъ къулунъ, яшлыгъымдан РАББИден къоркъам. 13Изевель РАББИнинъ пейгъамберлерини ольдюргенде, мен япкъанымны санъа хабер этмедилерми? РАББИнинъ пейгъамберлеринден юз адамны эллишер киши къобаларда сакълап, аш-сувнен теминледим. 14Сен исе шимди манъа: «Бар, эфендинъе: “Ильяс мында”, – айт», – дейсинъ! О, мени ольдюреджек! – деди.

15Ильяс онъа:

– Ордулар РАББИсининъ огюнде турып ант этем: бугунь онынъ козюне корюнеджегим! – деди.

16Овадья Ахавгъа келип, онъа хабер этти. Ахав Ильясны къаршыламагъа кетти. 17Ахав Ильясны корип, ондан:

– Бу сенсинъми, Исраильге къаза-беля кетирген адам? – деп сорады. 18Ильяс онъа джевап берип:

– Исраильге къаза-беля кетирген мен дегиль, амма сен ве бабанънынъ сою! Сиз РАББИнинъ эмирлерини къалдырып, Баалларнынъ пешинден юресинъиз. 19Шимди манъа бутюн Исраильни Къармел дагъына чагъырт. Дёрт юз элли Баалнынъ пейгъамберини ве Изевельнинъ софрасында ашагъан дёрт юз Ашеранынъ пейгъамберини де чагъырт, – деди.

20+Ахав эписи исраиллилерге хабер этмеге адамларыны йиберди ве пейгъамберлерни Къармел дагъында топлады. 21+Ильяс бутюн халкъкъа якъынлашып:

– Сиз даа не къадар бир ерден экинджисине чапкъалап юреджексиз? Эгер РАББИ Алла олса, Онынъ пешинден юрюнъиз. Эгер Баал олса, онынъ пешинден барынъыз, – деди.

Халкъ бир сёз биле джевап къайтармады. 22+Ильяс халкъкъа:

– РАББИнинъ пейгъамбери бир меним, Баалнынъ пейгъамберлери исе дёрт юз элли киши. 23Айды, беринъиз бизге эки яш бугъа. Олар бирисини сайлап алсын, парчаласын, одунлар устюне къойсунлар, амма одунларны якъмасынлар. Мен экинджи бугъанен де шуны япайым, одунлар устюне къояйым, амма одунларны якъмайым. 24Сиз озюнъизнинъ алланъызны чагъырынъыз, мен исе РАББИни чагъырайым. Къайсы Алла одунларны якъса, шу алла керчек Алладыр, – деди.

Бутюн халкъ:

– Яхшы, яхшы! – деди.

25Ильяс Баалнынъ пейгъамберлерине:

– Бир бугъаны сайлап алынъыз ве биринджи олунъыз, чюнки сизлер чокълукъсынъыз. Алланъызны чагъырынъыз, амма одунларны якъманъыз, – деди.

26О, айткъаны киби, олар бир бугъаны алып азырладылар ве сабадан уйлегедже Баалны чагъырып:

– Баал, бизге джевап бер! – деп къычырдылар.

Лякин не бир сес эшиттилер, не де бир джевап алдылар. Сонъ олар япкъан къурбан ерининъ этрафында сычрап башладылар. 27Уйле вакъты Ильяс оларнынъ устюнден кулип башлады ве:

– Эй, оны къатты сеснен чагъырынъыз, чюнки о – алла да! Бельки бир шейлер акъкъында тюшюнип къалгъандыр, я да тышарыгъа чыкъмасы келип, кеткендир, бельки де ёлгъа чыкъкъандыр, бельки юкълап къалгъандыр! Уяндырынъыз оны! – деди.

28Олар бар кучюнен къычырып, адетлерине коре мызракъ ве къылычларнен беденлерини тешти-ойдылар ве бутюнлей къангъа бояндылар. 29+Бойле этип уйледен акъшам къурбаны вакътынадже къутурдылар. Лякин не бир сес эшитильди, не де бир джевап берильди, оларны кимсе эшитмеди.

30О вакъыт Ильяс халкъкъа:

– Яныма келинъиз, – деди.

Бутюн халкъ онъа якъынлашты. Ильяс тар-мар этильген РАББИнинъ къурбан ерини янъыдан тиклеп башлады. 31+Якъупнынъ он эки къабилесининъ сайысына тенъ олгъан он эки дане таш алды. РАББИ бу Якъупкъа: «Адынъ Исраиль оладжакъ», – деген эди. 32Шу ташлардан Ильяс РАББИнинъ Адына бир къурбан ери къурды. Шу ернинъ чевре-четинде арычыкъ къазды. Арычыкънынъ чукъурлыгъыны эки буюк савут[*] ашлыкъ сыгъсын деп япты. 33Сонъ одунларны къойып, бугъаны парчалады ве оны одунларнынъ устюне къойды. 34Бундан сонъ:

– Дёрт гугюм сув алынъыз да, бутюнлей якъыладжакъ къурбаннынъ ве одунларнынъ устюне тёкюнъиз, – деди. Сонъра: – Текрарланъыз, – деди. Олар текрарладылар.

Сонъ Ильяс учюнджи кере сув тёкмеге буюрды. Учюнджи кере сув тёктилер. 35Сув къурбан ерининъ чевре-четинден акъты, ве арычыкъ сувгъа толды.

36+Акъшам къурбаны кетирильген вакъыт кельген сонъ, Ильяс пейгъамбер къурбан ерине якъынлашты ве:

– Я РАББИ! Ибраимнинъ, Исхакънынъ ве Исраильнинъ Алласы! Бугунь эр кес Исраильде тек Сен Алла олгъанынъны бильсин! Мен къулунъ олгъанымны, Сенинъ буюргъанынъны беджергенимни эр кес бильсин! 37Эшит мени, РАББИ, эшит мени! Шу халкъ Сенинъ керчек РАББИ ве Алла олгъанынъны анъласын. Сен оларнынъ юреклерини кене Озюнъе чевир, – деди.

38+Шу вакъыт РАББИнинъ атеши тюшти. Атеш къурбанны бутюнлей якъты, одунларны, ташларны, топракъны да якъты ве арычыкътаки сувны къурутты. 39+Бутюн халкъ буны корьгенде, ерге бети устюне йыкъылды ве:

– Алла – РАББИдир, Алла – РАББИдир! – деди.

40+Ильяс оларгъа:

– Баалнынъ пейгъамберлерини якъаланъыз, бириси де къачып къуртулмасын, – деди.

Оларны якъаладылар. Ильяс оларны Кишон вадийине кетирип, ольдюрди.

Ильяс Къармел дагъында

41Бундан сонъра Ильяс Ахавгъа:

– Бар, аша-ич. Буюк ягъмур шувултысы эшитилип башлады, – деди.

42Ахав кетип ашады-ичти, Ильяс исе Къармелнинъ тёпесине чыкъып, ерге эгильди, бетини тизлерининъ арасына къойды 43ве яш къулуна:

– Бар, денъизге бакъ, – деди. Бала барып денъизге бакъты, къайтып келип:

– Анда бир шей ёкъ, – деди. Ильяс онъа:

– Бир даа бар, – деди ве бойледже еди кере япты. 44Единджи сефери къулу:

– Ана, денъизден кучючик, инсаннынъ авучы къадар бир булут котериле, – деди. Ильяс онъа бойле деди:

– Бар, Ахавгъа: «Арабанъны ек де, ягъмур тюбюне къалмаздан эвель, кетмеге етиштир», – айт.

45+Шу вакъыт коклер булутлардан къарарды, ель эсти, ве пек кучьлю ягъмур ягъмагъа башлады. Ахав арабасына отурып, Йизреэлге кетти.

46+РАББИнинъ къувети Ильяснен эди. О, урбаларыны къушакънен багълады ве тап Йизреэлге къадар Ахавнынъ огюнде чапты.

19

Ильяс Хорев дагъында

19^1Ахав Изевельге Ильяснынъ эписи япкъанларыны ве эписи пейгъамберлерни къылычнен ольдюргенини айтып берди. 2Изевель Ильяскъа бир хаберджи ёллап:

– Эгер мен ярын мына шу вакъыткъа къадар пейгъамберлернинъ джанларыны алгъанынъ киби, джанынъны алмасам, аллаларым бойнумны урсун, мени пек къатты джезаласынлар! – деди.

3+Ильяс къоркъып, джаныны къуртармакъ ичюн, аман кетти ве Ехуда ерлериндеки Беэр-Шевагъа кельди. Анда о, яш къулуны къалдырды. 4+Озю исе бир куньлюк узакълыгъында сахрагъа кетип, анда арча тюбюнде отурды ве озюне олюм сорап:

– Етер, я РАББИ! Джанымны ал. Мен баба-деделеримден яхшы дегилим, – деди.

5Сонъ арча тюбюнде ятып юкълап къалды. Бир мелек онъа тийип:

– Тур, аш аша, – деди.

6Ильяс бакъса, не корьсюн: башы уджунда къор устюнде бир пите ве бир гугюм сув турмакъта. О, ашады-ичти, сонъ кене юкълап къалды. 7Алланынъ Мелеги экинджи кере къайтып, кене онъа тийди ве:

– Тур, аш аша, олмаса узакъ ёлгъа чыдап оламазсынъ, – деди. 8+Ильяс турып, ашады-ичти ве шу аштан такъат алып, 40 кунь ве 40 гедже кетип, Алланынъ дагъы олгъан Хоревге кельди. 9Анда къобагъа кирип, онда геджеледи. Апансыздан РАББИ Ильяскъа деди:

– Ильяс, мында не япасынъ?

10+Ильяс:

– Мен РАББИ, Ордуларнынъ Алласы ичюн пек къасеветлендим. Исраиль огъуллары Сенинъ васиетинъни къалдырып, къурбан ерлеринъни къырдылар, пейгъамберлеринъни къылычнен ольдюрдилер. Бир мен къалдым, мени де ольдюрмеге истейлер, – деди. 11+РАББИ онъа:

– Чыкъ, РАББИнинъ огюнде дагъда тур. Сонъ РАББИ кечеджек, – деди.

РАББИнинъ огюнде буюк ве кучьлю, дагъларны парчалайджакъ ве къаяларны йыкъаджакъ ель эсти. Лякин РАББИ бу ельнинъ ичинде дегиль эди. Ельден сонъ ер тепренип башлады, лякин РАББИ зельзеленинъ ичинде дегиль эди. 12+Зельзеледен сонъ атеш пейда олды, лякин РАББИ атешнинъ ичинде дегиль эди. Атештен сонъ эшитилир-эшительмез фысылты эшитильди. 13Шуны эшитип, Ильяс урбасынен бетини сюртти ве чыкъып, къобанынъ агъзы янында турды. Шу вакъыт бир сес ондан:

– Ильяс, мында не япасынъ? – деп сорады. 14+Ильяс джевап къайтарып:

– Мен РАББИ, Ордуларнынъ Алласы ичюн пек къасеветлендим, чюнки Исраиль огъуллары Сенинъ васиетинъни къалдырып, къурбан ерлеринъни боздылар, пейгъамберлеринъни къылычнен ольдюрдилер. Бир мен къалдым, мени де ольдюрмеге истейлер, – деди.

15+РАББИ онъа:

– Бар, кельген ёлунънен Дамаск сахрасына кет. Анда келип, Хазаэлни ягънен сюртип, Арамнынъ падишасы эт. 16+Нимший огълу Ехуны исе Исраиль падишалыгъына ягънен сюрт. Авел-Мехола шеэринден олгъан Шафат огълу Эль-Ясаны озюнънинъ еринъе пейгъамберликке ягънен сюрт. 17+Хазаэлнинъ къылычындан ким къачса, оны Еху ольдюрир. Ехунынъ къылычындан бир кимсе къуртулса, оны Эль-Яса ольдюрир. 18+Амма Мен исраиллилернинъ арасында Баалгъа тиз чёкмеген ве онынъ путуны опьмеген 7 000 киши сакъладым, – деди.

Рабби Эль-Ясаны чагъыра

19Ильяс андан кетип, Шафат огълу Эль-Ясаны тапты. Эль-Яса о вакъыт он эки чифт бугъасынен топракъ сюре эди. О, он экинджи чифтининъ янында эди. Ильяс Эль-Ясанынъ янындан кечеяткъанда, онынъ устюне озь урбасыны атты. 20+Эль-Яса бугъаларыны къалдырып, Ильяснынъ пешинден чапты ве онъа:

– Манъа анам-бабамны опьмеге рухсет бер, сонъ сенинъ пешинъден кетерим, – деди.

– Айды, бар, сонъ артынъа къайтып келирсинъ. Меним япкъанымны анълайсынъмы? – деп джевап берди Ильяс.

21+Эль-Яса кетип, эки бугъаны алып сойды, чифт бугъанынъ этини къавурды, адамларгъа даркъатты. Олар ашадылар. Озю исе турып кетти ве Ильяскъа хызмет этип башлады.

20

Арам мемлекетинен олгъан дженк

20^1+Арамнынъ падишасы Бен-Хадад бутюн ордусыны топлады. Онъа 32 падиша озь атлары ве дженк арабаларынен берабер къошулгъан эди. Бен-Хадад кетип, Самарие шеэрини алкъагъа алды ве онъа къаршы уджюм этти. 2О, шеэрге, Исраиль падишасы Ахавгъа хаберджилер йиберип:

3– Бен-Хадад бойле дей: «Сенинъ бутюн алтын ве кумюшинъ – менимки, сенинъ энъ яхшы къадынларынъ ве огъулларынъ да – менимки», – деди.

4Исраиль падишасы джевап берип:

– Падиша-эфендимнинъ дегени киби олсун. Мен ве меним эписи шейлерим – сенинъки, – деди.

5Кене хаберджилер кельдилер ве бойле дедилер:

– Бен-Хадад бойле дей: «Мен санъа: “Алтын-кумюшинъни, къадынларынъны, огъулларынъны манъа бер”, – дедим. 6Шунынъ ичюн ярын санъа къулларымны йибереджегим. Олар сенинъ эвинъни ве хызметчилеринънинъ эвлерини тинтеджеклер ве санъа къыйметли олгъан эр бир шейни алып кетеджеклер».

7+Исраиль падишасы топракънынъ эписи акъсакъалларыны чагъыртып:

– Ана бакъынъыз ве буны билинъиз: Бен-Хадад ярамай шей тюшюнип чыкъаргъан. О, меним къадынларым ве огъулларымны, алтын-кумюшимни алмакъ ичюн, адамларыны ёллады, ве мен онъа ёкъ демедим, – деди.

8Эписи акъсакъаллар ве халкъ онъа:

– Оны динълеме, разы олма, – дедилер.

9Ахав Бен-Хададнынъ хаберджилерине:

– Падиша-эфендиме бойле айтынъыз: менден, къулунъдан биринджи кере сорагъан шейлеринъни япмагъа азырым. Амма бу сонъки шейни япалмам, – деди.

Хаберджилер къайтып, бу джевапны айтып бердилер. 10Бен-Хадад даа бир хабер ёллап:

– Мен Самарие шеэрининъ кулюни кокке савурарым. Джаяв аскерлериме бирер авуч куль биле тийсе, аллалар бойнумны урып, мени пек къатты джезаласынлар! – деди.

11Исраиль падишасы онъа джевап берип:

– Онъа айтынъыз: «Дженкни башламагъан адам дженкте енъген адам киби макътанмасын», – деди.

12Бу хаберни кетирген вакъытта Бен-Хадад падишаларнен берабер чадырларда отурып иче эди. Буны эшитип къулларына:

– Шеэрге уджюм этинъиз! – деди. Олар шеэрге уджюм этмеге кеттилер.

13Бир пейгъамбер Исраиль падишасы Ахавнынъ янына келип:

– РАББИ бойле дей: «Шу буюк ордуны коресинъми? Мен бугунь шуны сенинъ къолларынъа береджегим. Сонъ сен Мен РАББИ олгъанымны биледжексинъ», – деди. 14Ахав:

– Шуны ким япаджакъ? – деп сорады. Пейгъамбер:

– РАББИ бойле дей: «Виляетлер башлыкъларынынъ хызметчилери шуны япаджакълар», – деди. Ахав кене:

– Дженкни ким башлайджакъ? – деп сорады.

– Сен башлайджакъсынъ, – деп джевап берди.

15Ахав виляет башлыкъларынынъ хызметчилерини сайып чыкъты, олар 232 киши эди. Олардан сонъ бутюн халкъны, Исраильнинъ огъулларыны сайып чыкъты, олар 7 000 киши эди. 16Уйле вакътында ёлгъа чыкътылар. Бен-Хадад онъа ярдым эткен 32 падишанен берабер ичип, зиль сархош олды. 17Башта виляет башлыкъларынынъ хызметчилери чыкътылар. Бен-Хадад хаберджилерини ёллап, олар онъа:

– Аскерлер Самариеден чыкътылар, – деген хабер еткиздилер. 18Бен-Хадад:

– Эгер олар муаббетликнен кельсе, оларны тири якъаланъыз, эгер дженкнен кельген олсалар, эписи бир тири якъаланъыз, – деди.

19Башта виляет башлыкъларынынъ хызметчилери шеэрден чыкъты, оларнынъ артындан орду чыкъты. 20Эр кес озь душманыны урды. Арамлылар къачып башлады, исраиллилер исе оларнынъ артындан къуваладылар. Арам падишасы Бен-Хадад исе атына минип, атлыларынен бирликте къачып кетти. 21Исраиль падишасы чыкъып, арамлыларнынъ атлыларына ве дженк арабаларына уджюм этип, оларны буюк магълюбиетке огъратты.

22+Пейгъамбер Исраиль падишасы янына келип, онъа:

– Энди бар да, яхшы этип къуветинъни джый. Не япаджагъынъны яхшы тюшюн. Бир йылдан сонъ Арам падишасы кене санъа къаршы дженкке чыкъаджакъ, – деди.

Арамлы Бен-Хадад исраиллилернен дженк эте

23Арам падишасынынъ хызметчилери онъа:

– Оларнынъ аллалары – дагъларнынъ аллаларыдыр, шунынъ ичюн олар бизни енъди. Эгер биз оларнен тегиз ерде дженклешсек, оларны мытлакъа енъермиз. 24Шимди, падиша, бойле яп: падишаларны озь еринден алып ташла да, оларнынъ ерине башлыкъларны къой. 25Ордунъда не къадар аскер эляк олгъан олса, шу къадар аскер ал, не къадар ат ольген олса, шу къадар ат ал, не къадар дженк арабасы олгъан олса, шу къадар дженк арабасы да ал. О вакъыт исраиллилернен тегиз ерде дженклешип, оларны мытлакъа енъермиз, – дедилер. Падиша оларны динълеп, оларнынъ дегени киби япты.

26+Бир йыл кечкен сонъ, Бен-Хадад эписи арамлыларны топлады ве исраиллилернен дженклешмек ичюн Афекнинъ янына кельди. 27Исраиль огъуллары да топланып, аш-сув алып, арамлыларнынъ къаршысына чыкътылар. Исраиль огъуллары ордуларыны арамлыларнынъ огюнде ерлештирдилер. Исраильнинъ ордусы эки уфакъ эчки сюрюси киби эди, арамлылар исе бутюн орталыкъны толдурдылар.

28Алланынъ адамы Исраиль падишасы янына келип:

– РАББИ бойле дей: «Арамлылар: “РАББИ – дагъларнынъ Алласыдыр, О, вадийлернинъ Алласы дегиль”, – дейлер. Шунынъ ичюн Мен бутюн шу буюк ордуны сенинъ къолларынъа береджегим. Сонъ сиз Мен РАББИ олгъанымны билирсинъиз», – деди.

29Эки орду бири-бирининъ къаршысында еди кунь девамында турдылар. Единджи куню дженк башланды. Бир кунь ичинде Исраиль огъуллары 100 000 арамлы джаяв аскерни урып ольдюрди. 30Сагъ къалгъанлар Афек шеэрине къачып кеттилер. Анда сагъ къалгъан 27 000 кишининъ устюне дивар йыкъылды. Бен-Хадад шеэрге къачып, бир ичери одагъа кирип, анда сакъланды. 31Хызметчилери онъа:

– Бизим эшиткенимизге коре, Исраиль сюлялесининъ падишалары мераметли падишалардыр. Сен бизге белимизни къаба токъулгъан къумачнен, башларымызны аркъанларнен сарып, Исраиль падишасынынъ огюнде тиз чёкмеге рухсет бер. Бельки о сенинъ джанынъны сакълар, – дедилер.

32Сонъ беллерини къаба токъулгъан къумачнен, башларыны аркъанларнен сарып, Исраиль падишасына кельдилер ве онъа:

– Къулунъ Бен-Хадад санъа: «Меним джанымны сакъла!» – деп ялвара, – дедилер.

Ахав исе:

– Бен-Хадад даа сагъмы? О, меним къардашым олсун![*] – деди.

33Бен-Хададнынъ адамлары буны бельги деп сайып, тез-тез онынъ сёзлерини агъзындан алып:

– Эбет, Бен-Хадад сенинъ къардашынъ олсун! – дедилер. Ахав оларгъа:

– Барынъыз, оны кетиринъиз, – деди.

Бен-Хадад чыкъып, онынъ огюне кельди. Падиша оны озюнинъ арабасына отуртты. 34+Сонъ Бен-Хадад онъа:

– Бабам сенинъ бабанъдан тартып алгъан шеэрлерни санъа къайтарырым. Бабам Самариеде озюне базарлар япкъан киби, сен де Дамаскта озюнъе базарлар япа билирсинъ, – деди.

– Анълашма тизгенимизден сонъ, мен сени азат этерим, – деди Ахав. Анълашма тизгенлеринден сонъ, Ахав оны йиберди.

Пейгъамбер Ахав падишаны къабаатлай

35Бундан сонъ пейгъамберлерден бириси РАББИнинъ айткъанына коре башкъасына:

– Мени ур! – деди, лякин башкъа пейгъамбер оны урмагъа разы олмады. 36+Биринджиси онъа:

– Сен РАББИнинъ сесини динълемейсинъ! Шунынъ ичюн сен мындан кеткенде, сени арслан ольдюреджек, – деди.

Адам кетти, ве арслан оны расткетирип ольдюрди.

37Пейгъамбер башкъа бир адамны тапты, онъа да:

– Мени ур! – деди. О адам оны урып пек яралады.

38Пейгъамбер кетти ве, падишаны беклеп, ёлнынъ кенарында турды. Танымасынлар деп, козьлерини орьтюнен къапатты. 39+Падиша янындан кечеяткъанда, о, къычырып:

– Мен, къулунъ, дженкнинъ къайнагъан еринде эдим. Бир адам четке чыкъып, манъа бир адамны кетирди ве: «Шу адамны къаравулла. Эгер о къачып кетсе, сенинъ джанынъ онынъ джаны ерине кечеджек, я да бир чувал кумюш[*] тёлейджексинъ», – деди. 40+Амма мен башкъа шейлернен огърашкъанда, шу адам къачып кетти, – деди.

Исраиль падишасы онъа джевап къайтарып:

– Сен озюнъ озюнъе къарар чыкъардынъ, – деди.

41Шу заман пейгъамбер бетиндеки орьтюни алып ташлады, ве Исраильнинъ падишасы онынъ пейгъамберлернинъ бириси олгъаныны таныды. 42Пейгъамбер онъа:

– РАББИ бойле дей: «Мен олюмге махкюм эткен адамны азат эткенинъ ичюн, сенинъ джанынъ онынъ джаны ерине алынаджакъ, сенинъ халкъынъ онынъ халкъы ерине къыйналаджакъ», – деди.

43Падиша буны эшиткен сонъ, буюк къасеветке далып ве ачувланып, Самариеге къайтып кельди.

21

Навотнынъ юзюм багъчасы

21^1Бу вакъиалардан сонъ бойле шейлер олып кечти: йизреэлли Навотнынъ Йизреэлде бир юзюм багъы бар эди. Шу багъ Самарие падишасы Ахавнынъ сарайы янында эди. 2+Бир кунь Ахав Навоткъа:

– Манъа юзюм багъынъны бер, мен анда озюме бостан япарым, чюнки о меним эвиме якъын. Онынъ ерине мен санъа даа яхшысыны берерим. Эгер истесенъ, парасыны кумюшнен тёлерим, – деди. 3+Лякин Навот Ахавгъа:

– РАББИ сакъласын, мен санъа бабаларымдан къалгъан асабалыкъны бермейджегим! – деди.

4+Ахав, йизреэлли Навотнынъ: «Бабаларымнынъ асабалыгъыны санъа бермем», – деген сёзлерине къасеветленип ве ачувланып, эвине кирди. Тёшегине ятты, бурнуны шиширди, аш ашамады. 5Къадыны Изевель онъа кирип:

– Не ичюн ачувланасынъ, аш биле ашамайсынъ? – деп сорады. 6Ахав къадынына деди:

– Мен йизреэлли Навоткъа: «Манъа юзюм багъынъны бер, онынъ ерине кумюш тёлерим, истесенъ, онынъ ерине башкъа багъ берерим», – дедим, о исе манъа: «Ёкъ, багъчамны санъа бермем», – деди.

7Изевель онъа:

– Шимди Исраильге падишалыкъ япкъан сенсинъ! Тур, аш аша, джанынъ раат олсун. Йизреэлли Навотнынъ багъыны мен санъа берерим, – деди.

8+Сонъ о, Ахавнынъ адындан мектюплер язып, оларны падишанынъ муурюнен басты ве шу мектюплерни Навотнынъ шеэринде яшагъан акъсакъалларгъа ве мырзаларгъа йиберди. 9Мектюплерде бойле язылгъан эди: «Аштан-сувдан вазгечюв адетининъ башланувыны илян этинъиз ве Навотны халкънынъ огюнде отуртынъыз. 10+Онынъ къаршысына эки ярамай адам отуртынъыз. Олар Навоткъа къаршы: “Сен Алланы ве падишаны яманладынъ”, – деп шаатлыкъ этсинлер. Сонъ оны чыкъарып, ташларнен урып ольдюринъиз, о ольсюн».

11Шеэрдеки акъайлар, Навотнынъ шеэринде яшагъан мырзалар ве акъсакъаллар Изевельнинъ буйругъыны, оларгъа ёллагъан мектюплерде язгъаныны яптылар. 12Аштан-сувдан вазгечюв башланувыны илян этти ве Навотны халкънынъ огюнде отуртты. 13Сонъ эки ярамай адам чыкъып, онынъ къаршысына отурды ве халкънынъ огюнде Навоткъа къаршы шаатлыкъ этип:

– Навот Алланы ве падишаны яманлады, – дедилер.

Навотны шеэрден чыкъарып, ташларнен урып ольдюрдилер. Бойле о, ольди. 14Сонъ Изевельге: «Навотны ташларнен урып ольдюрдилер. Шимди о, олю», – деген хабер йибердилер.

15Изевель, Навотнынъ ташларнен урып ольдюрильгени акъкъында эшитип, Ахавгъа:

– Тур, йизреэлли санъа кумюшке сатмагъа истемеген Навотнынъ юзюм багъыны озюнъе ал. Навот сагъ дегиль, о, ольди, – деди.

16Ахав, Навотнынъ ольгенини эшитип, турды ве йизреэлли Навотнынъ юзюм багъыны алмагъа кетти.

17+РАББИ тишбели Ильяскъа бойле деди:

18– Тур, Самариедеки Исраиль падишасы Ахавны къаршыламагъа кет. О шимди Навотнынъ юзюм багъында. Шу багъны озюне алмагъа кетти. 19+Онъа бойле айт: «РАББИ бойле дей: “Адамны ольдюрип, даа онынъ барлыгъыны да тартып алдынъмы?!”» Онъа даа айт: «РАББИ бойле дей: “Копеклер Навотнынъ къаныны ялагъан еринде сенинъ къанынъны да ялайджакълар! Э, сенинъкини!”».

20Ахав Ильяскъа:

– Эй, душманым, сен кене мени таптынъмы?! – деди. Ильяс исе:

– Эбет, таптым! Чюнки сен РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япмагъа берильдинъ. 21+РАББИ бойле дей: «Мына, сенинъ башынъа белялар тюшюреджегим, сени ёкъ этеджегим. Исраильде олгъан Ахавнынъ союнда эр бир акъайны: къул олсун, азат олсун, – эписини ёкъ этеджегим. 22+Неват огълу Еровоам сюлялесине ве Ахия огълу Баашанынъ сюлялесине япкъан шейни сенинъ сюляленъе де япаджагъым. Сен Мени ачувландырдынъ ве бутюн Исраильни гуналаргъа батырдынъ». 23+РАББИ Изевель акъкъында да дей: «Изевельни копеклер Йизреэлнинъ тыш диварлары тюбюнде ашайджакълар». 24+Ахавнынъ союнда ким шеэрде ольсе, оны копеклер ашап кетер, ким тарлада ольсе, оны кок къушлары чокъуп кетерлер, – деди.

25+РАББИнинъ огюнде Ахав киби яманлыкъ япкъан адам ёкъ эди, шу яманлыкъларны япмагъа оны апайы Изевель огретти. 26+РАББИ исраиллилернинъ огюнден аморлыларны къувалап йиберген олса да, Ахав, аморлылар киби, бош путларгъа табынып, пек пис шей япты.

27Ахав бу шейлерни эшитип, устюндеки урбаларыны йыртты, къаба урбалар кийди, аштан-сувдан вазгечти. Къаба урбаларыны чыкъармай юкълады ве пек къайгъырып-къасеветленип юрди.

28Бундан сонъ РАББИ тишбели Ильяскъа:

29+– Ахав Меним огюмде насыл баш эггенини коресинъми? О Меним огюмде башыны эггени ичюн, Мен оны яшайышы девамында белягъа огъратмам. Онынъ огълу заманында союны беляларгъа огъратырым, – деди.

22

Микъая пейгъамбер ве Ахав падиша

22^1Учь йыл девамында Арам ве Исраиль арасында дженк олмады. 2+Учюнджи йылы Ехуда падишасы Ехошафат Исраиль падишасына кельди. 3+Исраиль падишасы хызметчилерине:

– Рамот-Гилад бизимки олгъанындан хаберинъиз бармы? Биз исе не къадар вакъыттан берли индемеймиз, оны Арам падишасы къолундан тартып алмаймыз, – деди.

4+Сонъ Ехошафаттан:

– Меннен Рамот-Гиладгъа къаршы дженкке чыкъаджакъсынъмы? – деп сорады. Ехошафат Исраиль падишасына джевап берип:

– Эбет, озюм де, адамларым да, атларым да сенинъ ордунъа къошулмагъа азырмыз, – деди.

5Сонъ Ехошафат Исраиль падишасына:

– Лякин башта РАББИден сора, – деди.

6+Исраиль падишасы 400-ге якъын пейгъамберни топлап, олардан:

– Рамот-Гиладгъа къаршы дженкке кетейимми я да кетмейимми? – деп сорады. Олар:

– Кет. Рабби оны падишанынъ къолуна береджек, – дедилер.

7+Ехошафат кене:

– Мында даа бир РАББИнинъ пейгъамбери ёкъмы экен? Ондан сорасакъ, – деди. 8Исраиль падишасы Ехошафаткъа:

– Бар бир адам, ондан РАББИни сорамакъ мумкюн. Лякин меним оны кореджек козюм ёкъ, чюнки о, меним акъкъымда яхшы шей айтмай, тек ярамай хаберлер кетире. Онынъ ады Микъая, Йимланынъ огълу, – деди. Ехошафат онъа:

– Падиша ойле демесин, – деди.

9Сонъ Исраиль падишасы бир везирини чагъырып, онъа:

– Бар, Йимла огълу Микъаяны тез-тез алып кель, – деди.

10Исраиль падишасы ве Ехуда падишасы Ехошафат, падиша урбаларыны кийип, озь тахтларында, арман янында, Самариенинъ араба къапусы огюнде отура эдилер. Пейгъамберлер исе оларнынъ огюнде пейгъамберлик эте эдилер. 11+Кенаананынъ огълу Цидкия озюне демир бойнузлар япты ве:

– РАББИ бойле дей: «Шу бойнузларнен арамлыларны ёкъ эткендже тюртеджексинъ», – деди.

12Къалгъан пейгъамберлер де ойле пейгъамберлик эте эдилер:

– Бар, Рамот-Гиладгъа уджюм эт. Гъалебе къазанаджакъсынъ. РАББИ шу шеэрни падишанынъ къолуна береджек.

13Микъаянынъ артындан йиберильген хаберджи онъа:

– Мына, бутюн пейгъамберлер бир агъыздан падишагъа яхшы шейлер айталар. Сенинъ сёзлеринъ де оларнынъ айткъанларынен бир кельсин. Сен де яхшы шейлер айт, – деди. 14+Микъая исе:

– Тири РАББИнен ант этем! РАББИ манъа айткъаныны айтаджагъым, – деди.

15О, падишагъа кельди. Падиша ондан:

– Микъая! Рамот-Гиладгъа къаршы дженкке чыкъайыкъмы, ёкъмы? – деп сорады. Микъая онъа джевап къайтарып:

– Бар, Рамот-Гиладгъа уджюм эт. Гъалебе къазанаджакъсынъ. РАББИ шу шеэрни падишанынъ къолуна береджек, – деди.

16Падиша кене онъа:

– Даа къач кере мен сени, РАББИнинъ Ады ичюн, манъа тек догърусыны айтмагъа ант этмеге меджбур этеджегим? – деди. 17+О исе:

– Чобансыз къалгъан къой-эчки сюрюси киби дагъларгъа дагъылгъан исраиллилерни корем. РАББИ дей: «Оларнынъ башлыгъы ёкъ, эр кес эвине эсен-аман къайтсын», – деди.

18Исраиль падишасы Ехошафаткъа:

– О манъа тек ярамай пейгъамберлик эте, яхшы пейгъамберлик этмей, демеген эдимми? – деди.

19+Микъая джевап берип:

– РАББИнинъ сёзлерини динъле! Мен Озь тахтында отургъан РАББИни корьдим. Бутюн коклернинъ ордусы Онынъ сагъ ве сол тарафында турмакъта эди. 20РАББИ: «Рамот-Гиладгъа кетсин де, анда эляк олсун деп, ким Ахавны къандыраджакъ?» – деди. Бириси бир шей деди, башкъасы башкъа шей деди. 21Сонъ бир рух чыкъып, РАББИнинъ огюнде турды ве: «Мен оны къандыраджагъым», – деди. РАББИ ондан: «Насыл?» – деп сорады. 22О исе: «Мен барып, онынъ эписи пейгъамберлерининъ агъызларында яланджы рух олурым», – деди. РАББИ шу рухкъа: «Къандыр оны ве ишинъни беджер. Бар да, бойле де яп», – деди. 23+Мына, энди РАББИ сенинъ эписи пейгъамберлеринънинъ агъызларына яланджы рухны къойды. Лякин РАББИ сен ичюн къаза-беля азырлады, – деди.

24Бундан сонъ Кенаананынъ огълу Цидкия Микъаягъа якъынлашып, онынъ янагъына яндырып:

– Менден чыкъып, РАББИнинъ Руху насыл этип, санъа кельди? – деди.

25+Микъая онъа:

– Корерсинъ сен. Сакъланайым деп, ичери одагъа кирип юрген куню корерсинъ, – деди.

26Исраиль падишасы:

– Микъаяны алынъыз да, шеэр башлыгъы Амонгъа ве падишанынъ огълу Ёашкъа алып кетинъиз. 27+Анда айтынъыз: «Падиша бойле деди: “Мынавны алынъыз да, оны зиндангъа атынъыз. Мен аман-эсен къайтып кельмегендже, онъа азачыкъ сув ве отьмектен башкъа бир шей берменъиз”», – деди.

28+Микъая исе:

– Эгер аман-эсен къайтып кельсенъ, демек, РАББИ менден айтмады! Бутюн халкъ, буны эшитинъиз! – деди.

Ахавнынъ олюми

29Сонъ Исраиль падишасы Ехуда падишасы Ехошафатнен берабер Рамот-Гиладгъа къаршы чыкътылар. 30+Исраиль падишасы Ехошафаткъа:

– Мени танымасынлар деп, мен адий бир урба кийип, дженкке киришейим, сен исе падиша урбаларынъны кий, – деди. Сонъ Исраиль падишасы, оны танымасынлар деп, адий урба кийди ве дженкке киришти.

31Арам падишасы исе озюнинъ 32 дженк арабалары башлыкъларына шойле эмир этти:

– Исраиль падишасындан башкъа, буюк олсун, кучюк олсун, кимсенен дженклешменъиз.

32Дженк арабаларынынъ башлыкълары Ехошафатны корип: «Керчектен де, бу Исраиль падишасы», – деп, онен дженклешмек ичюн, арабаларыны чевирдилер. Ехошафат къычырмагъа башлады. 33Арабаларнынъ башлыкълары, онынъ Исраиль падишасы олмагъаныны анълап, онынъ артындан айландылар.

34+Бир аскер, тийсе-тиер, тиймесе-тиймез, деп, яйындан бир окъ атып, Исраиль падишасыны зырхы къошулгъан бир ерден яралады. Падиша озь арабаджысына:

– Арабаны артына айландыр да, мени дженк мейданындан чыкъар, чюнки яраландым, – деди.

35Шу куню дженк пек шиддетли олды. Падиша арамлыларнынъ къаршысында арабасында тура эди, акъшам исе ольди. Ярасындан акъкъан къан арабасына акъты.

36Кунеш баткъан вакътында бутюн ордугъа:

– Эр кес озь шеэрине, озь ерлерине къайтсын! – къычырып беян этильди.

37Падиша ольди. Оны Самариеге кетирдилер ве анда дефн эттилер. 38+Арабасыны исе Самарие хавузында ювдылар. Ороспулар ювунгъан ерде копеклер падишанынъ къаныны ялады. Эр шей РАББИнинъ дегени киби олды.

39+Ахавнынъ башкъа ишлери ве онынъ эписи япкъанлары, фильтиштен къургъан эви, онынъ къургъан шеэрлери акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 40Ахав баба-деделерине къошулды. Онынъ ерине огълу Ахазья тахткъа отурды.

Ехуданынъ падишасы Ехошафат

41+Исраиль падишасы Ахав падишалыгъынынъ дёртюнджи йылында, Асанынъ огълу Ехошафат Ехуданынъ падишасы олды. 42Ехошафат падиша олгъанда, 35 яшында эди. Ерусалимде 25 йыл падишалыкъ этти. Онынъ анасы Азува, Шилхийнинъ къызы эди. 43+Ехошафат, бабасы Асанынъ эписи ёлларындан юрип, олардан чекинмеди, РАББИнинъ огюнде догъру ишлер япты. Лякин ибадет тёпелери ёкъ этильмеди, халкъ ибадет тёпелеринде къурбанлар чалмагъа ве къокъулы отлар якъмагъа девам этти.

44+Ехошафат Исраиль падишасынен муаббет яшады.

45Ехошафатнынъ башкъа ишлери ве онынъ къараманлыкълары ве дженклешкени Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 46+Ехошафат, бабасы Асанынъ кунюнден къалгъан эркек путхане ороспуларны топракътан ёкъ этти.

47+О вакъыт Эдом топрагъында падиша ёкъ эди. Онынъ ерине падиша вазифесини беджерген бир адам къоюлды.

48+Ехошафат Офирге алтын алмагъа кетмек ичюн, денъизде Таршиш гемилери яптырды, лякин олар анда келип етиштирмеди, Эцион-Геверде парчаландылар. 49Бундан сонъ Ахавнынъ огълу Ахазья Ехошафаткъа:

– Меним хызметчилерим сенинъ хызметчилеринънен берабер гемилерде юрсюн, – деди.

Лякин Ехошафат разы олмады.

50Ехошафат баба-деделерине къошулды ве бабаларынынъ дюрбесинде, бабасы Давут Шеэринде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Ехорам падиша олды.

Исраильнинъ падишасы Ахазья

51Ехуда падишасы Ехошафат падишалыгъынынъ 17-нджи йылында Ахавнынъ огълу Ахазья Самариеде Исраильнинъ падишасы олды. О, Исраильге эки йыл девамында падишалыкъ этти. 52О, РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япып, ана-бабасынынъ ёлларынен ве бутюн Исраильни гуналаргъа батыргъан, Неват огълу Еровоамнынъ ёлларынен юрди. 53О, Баалгъа табынып, онъа ибадет этти. Бабасы япкъан эписи ярамай ишлерни япып, Исраильнинъ Алласы олгъан РАББИни ачувландырды.

* 4.22 150 чувал; 300 чувал – къ. еуд. «30 кор», «60 кор».

* 5.11 100 000 чувал; 100 чапчакъ – къ. еуд. «20 000 кор», «20 кор».

* 6.2 30 метр; 10 метр; 15 метр – къ. еуд. «60 аммах», «20 аммах», «30 аммах».

* 6.3 10 метр; беш метр – къ. еуд. «20 аммах», «10 аммах».

* 6.6 Эки бучукъ метр; учь метр; учь бучукъ метр – къ. еуд. «5 аммах», «6 аммах», «7 аммах».

* 7.2 50 метр; 25 метр; 15 метр – къ. еуд. «100 аммах», «50 аммах», «30 аммах».

* 7.10 Беш метр; дёрт метр – къ. еуд. «10 аммах», «8 аммах».

* 7.15 Докъуз метр; алты метр – къ. еуд. «18 аммах», «12 аммах».

* 7.16 Капитель – колоннанынъ башы.

* 7.16 Эки бучукъ метр – къ. еуд. «5 аммах».

* 7.19 Эки метр – къ. еуд. «4 аммах».

* 7.23 Беш метр; эки бучукъ метр; 15 метр – къ. еуд. «10 аммах», «5 аммах», «30 аммах».

* 7.26 Бир авуч; 2 000 буюк къопкъа – къ. еуд. «бир тофах», «2 000 бат».

* 7.27 Эки метр; эки метр; бир бучукъ метр – къ. еуд. «4 аммах», «4 аммах», «3 аммах».

* 7.31 Ярым метр; метрнинъ дёртте учю – къ. еуд. «бир аммах», «бир бучукъ аммах».

* 7.35 Метрнинъ дёртте бири – къ. еуд. «ярым аммах».

* 7.38 40 буюк къопкъа – къ. еуд. «40 бат».

* 9.13 Къавул Ери – къ. еуд. бу ибаренинъ айтылувы «бир шейге ярамагъан» манасыны анълаткъан ибаренинъ айтылувына ошай.

* 9.14 120 чувал – къ. еуд. «120 киккар».

* 9.28 420 чувал – къ. еуд. «420 киккар».

* 10.10 120 чувал – къ. еуд. «120 киккар».

* 10.14 666 чувал – къ. еуд. «666 киккар».

* 10.16 Алты кило алтын – къ. еуд. «600 (шекель) алтын».

* 10.17 Бир бучукъ кило алтын – къ. еуд. «учь мане алтын».

* 10.22 Таршиш гемилери – узун сеферге чыдагъан буюк гемилер.

* 10.29 600 кумюш; 150 кумюш – къ. еуд. «600 (шекель) кумюш», «150 (шекель) кумюш».

* 11.5 Ашторет – севги ве дженк путу. Адет-узьре, Ханаан путу Баалнынъ ёлдашы сайыла эди.

* 14.15 Ашера – ханаанлыларнынъ баш алласы, берекетлик алласы. Онынъ путханесини я тереклернинъ янында я да орманларнынъ янында къоя эдилер, терек олмаса, агъач диреклер къоюлгъан ерлерде ерлештире эдилер.

* 14.24 Акъай путхане ороспулары – путларгъа табынгъан халкъларнынъ берекет путханелеринде эм апай, эм де акъайлар, путларгъа хызмет этип, ороспулукъ япа эдилер.

* 16.24 Эки чувал – къ. еуд. «эки киккар».

* 18.32 Эки буюк савут – къ. еуд. «эки сеа».

* 20.32 О – меним къардашым олсун! – бойле джевап, Ахав Бен-Хададнен анълашма тизмеге азыр демектир.

* 20.39 Бир чувал кумюш – къ. еуд. «бир киккар».

+ 1.2 Джем 4.11
+ 1.3 Ехо 19.18
+ 1.5 2 Пад 3.4; 15.1
+ 1.6 1 Тар 3.2
+ 1.7 1 Пад 22.20; 23.6; 2 Пад 2.18; 8.16
+ 1.8 2 Пад 7.2; 8.18; 20.25; 23.8-39
+ 1.9 2 Пад 17.17
+ 1.10 2 Пад 12.24
+ 1.13 1 Тар 22.9
+ 1.25 1 Пад 10.24
+ 1.29 2 Пад 4.9
+ 1.31 Нех 2.3; Дан 2.4
+ 1.33 2 Тар 32.30; Эст 6.7-8
+ 1.34 1 Пад 10.1; 2 Пад 15.10; 4 Пад 9.13
+ 1.38 1 Пад 30.14; 2 Пад 8.18
+ 1.42 2 Пад 15.27; 18.27
+ 1.44 1 Пад 30.14; 2 Пад 8.18
+ 1.46 1 Тар 29.23
+ 1.47 Баш 47.30
+ 1.50 Чыкъ 27.2; 3 Пад 2.28

+ 1.52 1 Пад 14.45; 2 Пад 14.11; Лк 21.18; Фаал 27.34

+ 2.2 Ехо 23.14
+ 2.3 Текр 29.9
+ 2.4 2 Пад 7.16; 3 Пад 9.5; 2 Тар 7.18
+ 2.5 2 Пад 3.27; 18.5, 14; 20.10
+ 2.7 2 Пад 17.27-29; 19.37-38
+ 2.8 2 Пад 16.5-13; 19.23
+ 2.10 Нех 3.16; Фаал 2.29
+ 2.11 2 Пад 2.11; 5.4-5; 1 Тар 3.4; 29.27
+ 2.12 1 Тар 29.23
+ 2.15 1 Тар 22.9-10; 28.5-7
+ 2.17 3 Пад 1.1-4
+ 2.22 2 Пад 16.21-22
+ 2.24 2 Пад 7.11-13; 1 Тар 22.10
+ 2.25 2 Пад 8.18

+ 2.26 1 Пад 22.20; 23.6; 2 Пад 15.24; Ехо 21.18; Йрм 1.1

+ 2.27 1 Пад 2.27-36; 3.12-14

+ 2.28 Чыкъ 27.2; 2 Пад 17.25; 18.14-15; 3 Пад 1.50

+ 2.31 Чыкъ 21.14; Сай 35.33
+ 2.32 2 Пад 3.27; 20.10
+ 2.35 3 Пад 4.4; 1 Тар 29.22
+ 2.36 2 Пад 16.5-13
+ 2.37 2 Пад 15.23
+ 2.39 1 Пад 21.10; 27.2
+ 2.43 Джем 8.2
+ 2.44 2 Пад 16.5-13
+ 2.45 Икм 25.5

+ 3.1 3 Пад 2.10; 6.38; 7.1, 8; 9.15-16; 2 Тар 8.11

+ 3.3 3 Пад 22.43
+ 3.4 1 Тар 16.39
+ 3.5 3 Пад 9.2
+ 3.7 1 Тар 22.5; 29.1
+ 3.8 Баш 13.16
+ 3.9 Икм 2.3-6; Якъ 1.5
+ 3.12 3 Пад 4.29-31; 5.12; 10.23; Джем 1.16
+ 3.13 3 Пад 10.14-29; 1 Тар 29.12
+ 3.14 Збр 90.16

+ 3.15 Баш 40.20; Эст 1.3; 2.18; Дан 5.1; Мк 6.21

+ 3.28 Икм 16.10
+ 4.2 1 Тар 6.9
+ 4.3 2 Пад 8.16; 1 Тар 18.15

+ 4.4 2 Пад 8.18; 20.25; 3 Пад 2.35; 1 Тар 18.16

+ 4.5 1 Тар 27.33
+ 4.6 2 Пад 20.24; 3 Пад 5.14; 12.18
+ 4.11 Ехо 11.2
+ 4.12 Ехо 17.11; 19.18
+ 4.13 Сай 32.41; Текр 3.4; 3 Пад 22.3
+ 4.19 Текр 3.8-10
+ 4.20 Баш 22.17

+ 4.21 Баш 15.18; 2 Тар 9.26; Збр 67.29; 71.8,

+ 4.24 1 Тар 22.9
+ 4.25 Микъа 4.4; Зек 3.10
+ 4.26 3 Пад 10.26; 2 Тар 1.14; 9.25
+ 4.30 3 Пад 3.12
+ 4.31 1 Тар 2.6; Збр 88.1
+ 4.32 Икм 1.1; Джем 12.9; Йыр 1.1
+ 4.34 3 Пад 10.1; 2 Тар 9.23
+ 5.1 2 Пад 5.11; 1 Тар 15.1
+ 5.3 1 Тар 22.8; 28.3
+ 5.4 1 Тар 22.9
+ 5.5 2 Пад 7.13; 1 Тар 17.12; 22.10; 28.6
+ 5.12 3 Пад 3.12
+ 5.13 3 Пад 9.15; 2 Тар 8.9
+ 5.14 3 Пад 4.6
+ 5.17 1 Тар 22.2
+ 5.18 Ехо 13.5
+ 6.4 Ехез 40.16; 41.16,
+ 6.5 Ехез 41.6
+ 6.7 Текр 27.5
+ 6.12 2 Пад 7.13,
+ 6.13 Чыкъ 25.8; Текр 31.6
+ 6.16 3 Пад 6.33
+ 6.18 3 Пад 7.24
+ 6.22 Чыкъ 30.1,
+ 6.23 Чыкъ 25.18-20
+ 6.34 Ехез 41.24
+ 6.36 3 Пад 7.12; Узеир 6.4
+ 7.1 3 Пад 9.10; 2 Тар 8.1
+ 7.2 3 Пад 10.17-21
+ 7.6 Ехез 41.25
+ 7.7 Збр 121.5
+ 7.8 3 Пад 3.1; 2 Тар 8.11
+ 7.12 3 Пад 6.36
+ 7.13 2 Тар 2.13-14
+ 7.14 Чыкъ 31.3-5; 35.31
+ 7.15 4 Пад 25.16-17; Йрм 52.21-23
+ 7.23 4 Пад 16.17
+ 7.24 3 Пад 6.18
+ 7.40 Чыкъ 27.3; 38.3
+ 7.46 Ехо 3.16; 13.27
+ 7.47 4 Пад 25.16; Йрм 52.20
+ 7.48 Чыкъ 25.30; 37.10-16, 25-29
+ 7.49 Чыкъ 25.31-40
+ 7.50 Чыкъ 27.3
+ 7.51 2 Пад 8.11-12; 1 Тар 18.11
+ 8.1 2 Пад 5.7-9
+ 8.2 Лев 23.34
+ 8.6 Чыкъ 25.22; 26.33-34

+ 8.7 Чыкъ 25.13-15; 3 Пад 6.27; 2 Тар 3.10-13; 5.8

+ 8.9 Чыкъ 16.33-34; 25.21; 40.20; Сай 17.10; Текр 10.5

+ 8.10 Чыкъ 40.34-35; Еш 6.4; Сыр 15.8
+ 8.12 Збр 17.12; 96.2
+ 8.14 2 Пад 6.18
+ 8.16 2 Пад 7.6-8; 1 Тар 17.5-7
+ 8.17 2 Пад 7.2; 1 Тар 17.1; 22.7
+ 8.19 2 Пад 7.12-13
+ 8.20 1 Тар 28.5
+ 8.22 Узеир 9.5
+ 8.23 Чыкъ 15.11
+ 8.25 2 Пад 7.16; 3 Пад 2.4
+ 8.26 2 Тар 1.9; 6.17
+ 8.27 2 Тар 2.6; Еш 66.1; Фаал 7.48; 17.24
+ 8.29 Текр 12.11
+ 8.31 Чыкъ 22.11
+ 8.33 Лев 26.17
+ 8.35 Текр 11.17; 3 Пад 17.1; Хагъ 1.10
+ 8.36 1 Пад 12.23

+ 8.37 Лев 26.16; Текр 28.22; Ам 4.9; Хагъ 2.17

+ 8.39 1 Тар 28.9; Фаал 1.24

+ 8.41 Збр 101.16

+ 8.46 Икм 20.9; Джем 7.20; Якъ 3.2; 1 Юх 1.8-10; Рим 3.23

+ 8.47 Лев 26.40; Нех 9.2; Дан 9.4-5
+ 8.48 Йрм 29.12-14
+ 8.50 Збр 105.46
+ 8.51 Текр 4.20; Йрм 11.4
+ 8.53 Чыкъ 19.5; Текр 14.2
+ 8.55 2 Пад 6.18
+ 8.56 Ехо 21.45; 23.14
+ 8.58 Збр 118.36
+ 8.60 Текр 4.35,
+ 8.64 2 Тар 4.1
+ 8.65 Лев 23.34
+ 9.2 3 Пад 3.5
+ 9.3 Текр 11.12
+ 9.4 Збр 77.72
+ 9.5 3 Пад 2.4
+ 9.7 Текр 4.26; 28.37
+ 9.8 Лев 26.32; Текр 29.24; Йрм 22.8; 52.13
+ 9.10 3 Пад 6.38; 7.1
+ 9.15 2 Пад 5.9; 3 Пад 5.13; 7.1, 51
+ 9.16 Ехо 16.10; 3 Пад 3.1; 7.8
+ 9.17 Ехо 10.10-11
+ 9.19 3 Пад 4.26; 10.26; 2 Тар 1.14; 9.25
+ 9.22 Лев 25.9; 3 Пад 5.13
+ 9.24 2 Пад 5.9; 3 Пад 3.1; 7.8
+ 9.26 Текр 2.8; 3 Пад 22.48
+ 9.27 3 Пад 10.11

+ 9.28 Баш 10.29; 1 Тар 29.4; Эюп 22.24; 28.16; Збр 44.10; Еш 13.12

+ 10.1 3 Пад 4.34; Збр 71.10, 15; Еш 60.6; Йрм 6.20; Ехез 27.22; 38.13; Ёэль 3.8

+ 10.2 Мт 12.42; Лк 11.31
+ 10.9 2 Пад 8.15; 2 Тар 2.11
+ 10.11 3 Пад 9.27-28
+ 10.17 3 Пад 7.2; 14.26
+ 10.21 3 Пад 7.2
+ 10.22 Еш 23.1; Юнус 1.3
+ 10.23 3 Пад 3.12-13; 2 Тар 1.12
+ 10.24 3 Пад 4.34; 10.1; 2 Тар 9.1
+ 10.26 3 Пад 4.26; 9.19; 2 Тар 1.14-17
+ 10.28 Текр 17.16; 2 Тар 1.14-16
+ 11.2 Чыкъ 34.16; Текр 7.3-4
+ 11.4 3 Пад 15.4; Нех 13.26
+ 11.5 Къад 2.13
+ 11.7 Сай 21.29; 4 Пад 23.13
+ 11.9-10 3 Пад 3.5; 9.2, 6
+ 11.11 3 Пад 11.31
+ 11.13 Текр 12.5,
+ 11.15 2 Пад 8.13; 1 Тар 18.13
+ 11.18 Сай 10.12
+ 11.23 2 Пад 10.16
+ 11.24 2 Пад 8.3; 10.18
+ 11.27 2 Пад 5.9; 3 Пад 9.24
+ 11.29 3 Пад 12.15; 14.2; 15.29; 2 Тар 9.29
+ 11.30 1 Пад 15.27
+ 11.31 3 Пад 11.11
+ 11.33 Сай 21.29; Къад 2.13; 4 Пад 23.13
+ 11.36 2 Пад 21.17; 4 Пад 8.20
+ 11.38 2 Пад 7.16
+ 11.40 3 Пад 14.25; 2 Тар 12.2
+ 12.1 Къад 9.6
+ 12.2 3 Пад 11.26, 40
+ 12.4 3 Пад 4.7, 22; 9.15
+ 12.13 Икм 15.1
+ 12.15 3 Пад 11.31
+ 12.16 2 Пад 20.1
+ 12.18 3 Пад 4.6; 5.14
+ 12.20 Хош 8.4
+ 12.22 2 Тар 12.5,
+ 12.25 Къад 8.17; 9.45
+ 12.27 Текр 12.5-6

+ 12.28 Чыкъ 32.4; 4 Пад 10.29; 17.16; 2 Тар 11.15; 13.8; Хош 8.5-6; 10.5; 13.2

+ 13.1 4 Пад 23.17
+ 13.2 4 Пад 23.15-16; Ам 3.14
+ 13.6 Мк 3.5; Якъ 5.16
+ 13.8 Сай 22.18
+ 13.24 3 Пад 20.36
+ 13.34 3 Пад 14.10
+ 14.2 Ехо 18.1; 3 Пад 11.29-31
+ 14.3 1 Пад 9.7-8
+ 14.7 3 Пад 16.2
+ 14.8 3 Пад 11.31
+ 14.9 3 Пад 12.28; Ехез 23.35

+ 14.10 Текр 32.36; 3 Пад 15.29; 21.21; 4 Пад 9.8

+ 14.11 3 Пад 16.4; 21.24
+ 14.13 2 Тар 19.3
+ 14.14 3 Пад 15.27-30
+ 14.15 Текр 29.28
+ 14.19 2 Тар 13.2-20
+ 14.24 Текр 23.17
+ 14.25 3 Пад 11.40
+ 14.26 3 Пад 10.17
+ 15.3 3 Пад 11.4
+ 15.4 2 Пад 21.17; 3 Пад 11.36
+ 15.5 2 Пад 11.3-17
+ 15.12 Текр 23.17; 3 Пад 14.24
+ 15.13 4 Пад 23.4,
+ 15.15 3 Пад 7.51
+ 15.18 3 Пад 14.26; 4 Пад 12.18
+ 15.21 Йыр 6.4
+ 15.24 3 Пад 22.2
+ 15.25 3 Пад 14.20
+ 15.27 Ехо 19.44; 21.23-24
+ 15.29 3 Пад 14.10-11, 14; 21.21
+ 16.1 2 Тар 19.2; 20.34
+ 16.2 3 Пад 14.7
+ 16.3 3 Пад 15.29; 16.12
+ 16.4 3 Пад 14.11; 21.24
+ 16.9 4 Пад 9.31
+ 16.12 3 Пад 16.3
+ 16.15 Ехо 19.44; 21.23; 3 Пад 15.27
+ 16.25 Микъа 6.16
+ 16.30 3 Пад 21.25
+ 16.31 Чыкъ 34.16; Хош 2.13; Сыр 2.20
+ 16.32 4 Пад 10.21
+ 16.34 Ехо 6.26
+ 17.1 Хагъ 1.11
+ 17.9 Ов 1.20; Лк 4.26
+ 17.21 4 Пад 4.34-35; Фаал 20.10
+ 18.4 4 Пад 9.7
+ 18.12 4 Пад 2.16; Ехез 3.12; 8.3; Фаал 8.39
+ 18.20 Ехо 19.26
+ 18.21 Ехо 24.15; 4 Пад 17.41
+ 18.22 3 Пад 19.10, 14, 18
+ 18.29 4 Пад 4.31
+ 18.31 Баш 32.28; 35.10; 4 Пад 17.34
+ 18.36 1 Пад 17.46

+ 18.38 Лев 9.24; Къад 6.21; 1 Тар 21.26; 2 Тар 7.1

+ 18.39 Збр 99.3
+ 18.40 Къад 4.7; 4 Пад 10.25
+ 18.45 Якъ 5.18
+ 18.46 Ехо 19.18; 4 Пад 3.15; Ехез 1.3; 3.14
+ 19.3 Баш 21.31
+ 19.4 Эюп 6.9; Юнус 4.3,
+ 19.8 Чыкъ 3.1; 24.18; 34.28; Текр 9.9
+ 19.10 3 Пад 18.4; Рим 11.3

+ 19.11 Чыкъ 24.12; 34.2; Еш 29.6; Йрм 23.19; 30.23; Ехез 1.4

+ 19.12 Чыкъ 3.2; Эюп 4.16
+ 19.14 3 Пад 18.22
+ 19.15 4 Пад 8.13-15
+ 19.16 4 Пад 2.9-15; 9.1-6
+ 19.17 4 Пад 2.24; Хош 6.5
+ 19.18 Рим 11.4
+ 19.20 Лк 9.61-62
+ 19.21 2 Пад 24.22
+ 20.1 3 Пад 15.18; 16.24; 4 Пад 6.24; 8.7
+ 20.7 4 Пад 5.7
+ 20.22 2 Пад 11.1; 2 Тар 36.10
+ 20.26 1 Пад 29.1
+ 20.34 3 Пад 15.20
+ 20.36 3 Пад 13.24
+ 20.39 4 Пад 10.24
+ 20.40 Эюп 9.20; 15.6; Лк 9.22
+ 21.2 1 Пад 8.14
+ 21.3 Сай 36.7; Ехез 46.18
+ 21.4 3 Пад 20.43
+ 21.8 2 Пад 11.14
+ 21.10 Чыкъ 22.28; Лев 24.16
+ 21.17 3 Пад 17.1
+ 21.19 3 Пад 22.38; 4 Пад 9.24-26
+ 21.21 4 Пад 9.8; 10.7
+ 21.22 3 Пад 15.29; 16.11
+ 21.23 4 Пад 9.10,
+ 21.24 3 Пад 14.10; 16.4
+ 21.25 3 Пад 16.31; Сыр 2.20
+ 21.26 Баш 15.16; 4 Пад 21.11
+ 21.29 4 Пад 9.25; 10.1-7
+ 22.2 3 Пад 15.24
+ 22.3 Текр 4.43; Ехо 21.38-39
+ 22.4 4 Пад 3.7
+ 22.6 3 Пад 18.19
+ 22.7 4 Пад 3.11
+ 22.11 Текр 33.17; Микъа 4.13; Зек 1.18-19
+ 22.14 Сай 22.18; 24.13
+ 22.17 Сай 27.17; Ехез 34.5
+ 22.19 Еш 6.1; Дан 7.9; Сыр 4.2
+ 22.23 Йрм 20.7; Ехез 14.9
+ 22.25 3 Пад 20.30
+ 22.27 2 Тар 16.10
+ 22.28 Сай 16.29; Микъа 1.2
+ 22.30 4 Пад 5.22
+ 22.34 2 Тар 35.23
+ 22.38 3 Пад 21.19
+ 22.39 Ам 3.15
+ 22.41 3 Пад 15.24
+ 22.43 3 Пад 3.3; 15.14
+ 22.44 2 Тар 18.1
+ 22.46 Текр 23.17; 3 Пад 15.12
+ 22.47 2 Пад 8.14; 4 Пад 8.20

+ 22.48 Текр 2.8; 3 Пад 9.28; 1 Тар 29.4; Эюп 22.24; 28.16; Збр 44.8; Еш 13.12

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/CRT/CRT/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/Мукъаддес-Китап__Tran.azw3

Алланынъ Адлары

Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

Сёзлюк

Сёзлюк

1. Б
2. В
3. Г
4. Д
5. Е
6. Ё
7. И
8. К
9. Л
10. М
11. Н
12. О
13. П
14. Р
15. С
16. Т
17. Ф
18. Х
19. Ч
20. Ш
21. Э
22. Ю
23. Я

Сёзлюк

Абдест – Эски Васиетте, бутюнлей сувнен ювунып (бой абдест) я да эль-аякъ ювып темизленюв адети. Еудийлер эр бир арам шейге ве арамлангъан адамгъа тийген сонъ, къолларыны, чанакъларыны, урбаларыны ве башкъа шейлерни юва эдилер.

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

Азиз – бакъ. Мукъаддес.

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

Алланынъ Къозусы – Алла исраиллилерге Мусанен берген Къанунгъа бойсунып, руханийлер эр саба ве эр акъшам Аллагъа бир къозуны къурбан чала эдилер. Къозунынъ къаны адамларны Алланен муаббетлештире, ве бу адетнен исраиллилернинъ гуналары багъышлана эди. Исагъа «Алланынъ Къозусы» деп, Ягъя Исанынъ бутюн халкъ ичюн къурбан оладжагъыны эвельден айтты.

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

Алланынъ Шурети – бу ибаре дюньяда япкъан ишлеринде косьтерильген Алланынъ улулыгъыны бильдире. Мукъаддес Китаптан корюне ки, базы вакъытта Алланынъ Шурети исраиллилерге кучьлю ярыкъ киби корюнди. Амма Алланынъ Шурети Раббиге инангъан инсафлы адамларнынъ яшайышларында да корюнди. Энъ эвеля О, Иса Месихнинъ яшайышында, аджайип ишлеринде ве хусусан Онынъ хач устюнде олюминде ве тирилювинде косьтерильди.

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

Альфа ве Омега – юнан элифбесининъ биринджи ве сонъки арифлери (къырымтатар элифбесиндеки А ве Я арифлери киби). «Альфа ве Омега» ибареси «башы ве сонъу» манасыны ачып, толулыкъны, сонъунадже чыкъмакъны анълата. Сырларнынъ ачылувы китабынынъ контекстинде бу ибаре дюньянынъ яратылмасындан сонъки кунюне къадар тарихыны косьтере.

Алямет – бакъ. Бельги.

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

Амин – къ. еуд. «акъикъий» я да «акъикъат» манасыны анълата. Бу сёзнен вааз я да дува эм башланмакъ, эм битмек мумкюн.

Арес-тёпе – (къ. юн. Арео Пагос) акъсакъалларнынъ шурасы топлашкъан Афинанынъ меркезинде ерлешкен тёпелик. Шуранынъ озюни де бу тёпеликнинъ адына коре адландыра эдилер (бакъ. Фаал 17).

Афталар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

Аштан-сувдан вазгечюв – къадимий заманларда къыскъа бир вакъыт ичинде, адетиндже бир кунь девамында, аштан ве сувдан вазгече эдилер. Бойлеликнен, адам озюни Аллагъа ишандыра, шунынънен Онъа олгъан садыкълыгъыны косьтере ве тёвбе этип ярдым сорай эди. Бир йылда бир кунюнде – Одеме Куню (еуд. Йом-Киппур) – эр бир адам мытлакъ аштан вазгечмек керек эди, еудийлер эписи озь гуналары ичюн Аллагъа тёвбе эте эдилер. Бу, Мукъаддес Язынынъ эмири эди. Базылары исе, энъ эвеля фериселер, даа башкъа куньлерде аштан-сувдан вазгече эдилер. Бирде-бир иманлылар джемиети айры бир себептен дува окъумакъ ичюн аштан-сувдан вазгечип ола эдилер.

Байрамлар – исраиллилер эсас учь байрамны къайд эте эдилер: Мысырдан чыкъкъанларыны хатырлаткъан Песах Байрамы, Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, я да Берекет Байрамы) (махсул джыймагъа башлагъанларында) ве Чалашлар Байрамы (махсул джыймакъны битиргенлеринде). Ондан гъайры олар даа Одеме Кунюни къайд эте эдилер. Шу куню бутюн халкъ аштан вазгечип Алладан озь гуналарынынъ багъышланмасыны сорай эдилер. Песах Байрамы – (къ. еуд. Песах) еудийлернинъ энъ муим байрамы, еудийлерни Мысыр къуллугъындан къуртулгъанларыны анъдыра. Бу байрам Нисан айында 15-инджи кунюнде (март-апрель айында) отькериле эди. Къадимий заманларда еудийлер бутюн Исраиль мемлекетинден ве башкъа топракълардан Песах Байрамыны къайд этмек ичюн Ерусалимге келип, Аллагъа ибадет эте эдилер. Песахтан сонъ еди кунь девам эткен Маясыз Пишкен Пите Байрамы башлана эди. Бир афта ичинде еудийлер тек маясыз пишкен отьмек ашай эдилер. Инджильде бу эки байрам бир байрам сайыла. Шу куньлери Иса Месих хачкъа мыхланып ольдюрильди ве тирильди. Ондан сонъ Песах месихчилернинъ энъ буюк байрамы – Исанынъ Тирилюв Байрамы олды. Песах ашы олгъан къурбан къозусына да «песах» дей эдилер. Чалашлар Байрамы – (къ. еуд. Сукъкъот) баба-деделерининъ сахрада юрген вакъытта чалашларда яшагъанларнынъ хатырасына багъышланып отькерильген байрам. Байрам Тишри айынынъ 15-бешинджи куню (кузьнинъ башы) башланып, еди кунь девам эте эди. Ондан сонъ секизинджи кунь – байрам раатлыгъы келе эди. Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, Берекет Байрамы) – (къ. юн. Пентэкостэ, сёзю-сёзюне «эллинджи кунь») Песах Байрамындан еди афта кечкен сонъ кечириле эди. Бу байрамны «Синай дагъында берильген Къанун» байрамы киби къайд эте эдилер. Шу куню тек Фелестинде яшагъан дегиль, башкъа ерлерден де бутюн еудийлер Ерусалимге кельмеге арекет эте эдилер. Исанынъ биринджи шегиртлери Берекет Байрамында Мукъаддес Рухкъа толдылар.

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

Берекет Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Беэльзебул – бакъ. Шейтан.

Биринджи Махсул Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

Васиет Сандыгъы – исраиллилернинъ эсас азизлиги: агъачтан япылып алтыннен къаплангъан мукъаддес Сандыкъ. Сандыкънынъ ичинде васиетнинъ таш левалары сакълана эдилер. Сандыкъ башта Мескеннинъ сонъунда, Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде тура эди. Исраиллилер оны, устюнде санки де Рабби отургъан, падишанынъ тахты ерине коре эдилер.

Васиетнинъ таш левалары – устьлеринде Он Эмир (Исраиль халкъына Алладан берильген эсас эмирлер) язылгъан таш левалардыр. Оларны Рабби Синай дагъында, Исраильге васиет бергенде, Мусагъа берди.

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Денъиз хавузы – Мескеннинъ азбарында тургъан буюк бакъыр савут. Аллагъа хызметлерини башламаздан эвель руханийлер шу савутта абдест ала эдилер.

Дженнет – (къ. юн. Парадейсос; къ. еуд. Эден; рус. Эдем) Башланув китабында (2 б.) пек дюльбер багъча тасвир олуна, анда биринджи адамлар Алланен къонушып яшай эдилер. Бу багъчагъа «дженнет» дейлер. Адамлар Алланынъ Сёзюни тутмагъан сонъ, багъчадан къувулдылар ве энди агъыр иш япып ве ольдюриджи хасталыкъларгъа огърап яшамагъа меджбур олдылар. Дженнет акъкъында айткъан Месих бу аджайип ве гъамсыз яшайышкъа къайтмакъны ве Алланен бирликте эбедиен къалмакъны козьде тута эди.

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

Иблис – бакъ. Шейтан.

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

Инджиль – бакъ. Къуванчлы Хабер.

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

Исраиль – бакъ. Якъуп.

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

Кок Падишалыгъы – бакъ. Алланынъ Падишалыгъы.

Корюшюв Чадыры – бакъ. Мескен.

Къадимий арамий тили – къадимий еудий тилине ве аз дереджеде арап тилине сойдаш тили. Бу тильде Даниял ве Узеир китабынынъ бир къач бабы язылды. Фелестинде, Иса Месихнинъ яшагъан вакъытта, бу еудийлернинъ лакъырды тили эди.

Къадимий еудий тили – бу тильде деерлик бутюн Эски Васиет язылгъан. Янъы Васиет язылгъан заманында, Фелестин сакинлери онъа сойдаш олгъан арамий тильде лаф эте эдилер, башкъа халкъ векиллеринен исе сыкъ-сыкъ къадий юнан тилинде къонуша эдилер.

Къадимий юнан тили – Эскендер Зулькарнайннынъ запт этмелеринден сонъ, юнан тили шаркъий Акъ денъиз ялысында халкъара тиль олды. Янъы Васиет, чокъча адам окъуп олсун деп, юнан тилинде язылды.

Къандиль – Мескеннинъ ве сонъундан Сарайнынъ ичини ярыкълатмакъ ичюн къулланылгъан еди ягълы чыракълы лампа (бакъ. Чыкъ 25).

Къандиль

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

Къанун оджалары – Мукъаддес Языны ве биринджиден Мусанынъ Къануныны теренден огренип анълаткъан адамлар. Олар Къанунны язып ала, огрене, анълата, къуллана ве адамларгъа огрете эдилер. Бойле адамларны еудий джемиетинде буюк урьмет эте эдилер.

Къокъулы шейлер. Алоэ – осюмлик, онынъ япракъларындан къыйметли къокъулы ягъ япа эдилер. Дефн этмезден эвель олю сарылгъан басмагъа бу къокъулы ягъны синъдире эдилер. Либан – экзотик осюмликнинъ къурутылгъан сакъызы. Оны якъкъанда къокъулы тютюн чыкъа эди. Либан тютетюви башта Чадырда, сонъ Ерусалим Сарайында бахшыш кетирювнинъ бир чешити эди. Мюр – паалы къокъулы ягъ, дженюбий тереклернинъ сакъызындан азырлана. Оны тиббиетте азапларны эксильтмек ве олюни дефн эткенде ягъламакъ ичюн къуллана эдилер.

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди.

Къурбан ери

Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв – Мусанынъ къануны боюнджа еудийлер Аллагъа къурбан кетире эдилер. Айванны сойып, оны бутюнлей я да къысмен къурбан ерине къойып якъа эдилер. Эгер эт къалса, оны адамлар озьлери ашай эдилер. Мусанынъ заманындан башлап, Алла къурбанлар тек бир ерде кетирильгенини талап этти: башта Корюшюв Чадырында, сонъ Алланынъ Сарайында. Къурбан чалмагъа тек руханийлернинъ акъкъы бар эди. Айванлардан гъайры, бахшыш оларакъ отьмек, шарап, зейтюн ягъы, берекетнинъ биринджи мейваларыны кетире эдилер. Къурбанларнынъ ве бахшышларнынъ бир къач чешити бар эди: япылгъан гуна ичюн къурбан, Алланынъ яхшылыкълары ичюн бахшыш, берильген адакъ ичюн къурбан, озь истегинен кетирильген къурбан я да бахшыш. Бойле къурбанлар ве бахшышлар Алланен бирликте адамнынъ ашагъан ашы киби эди. Исраиллилер Аллагъа кетирген къурбанлар ве бахшышларнынъ бир къысмы руханийлерге ве левийлилерге бериле эди. Янъы Васиетке коре, Месихнинъ хач устюндеки олюми – бутюн инсаниетнинъ гуналары ичюн кетирильген къурбандыр.

Къуртарыджы – бакъ. Къуртулыш.

Къуртулыш – Мукъаддес Китапта бу сёз Алла адамгъа я да бутюн халкъкъа япкъан ярдымыны, оларны телюке ве душманлардан къуртаргъаныны анълата. Амма баш манада къуртулыш – иманлыларнынъ бутюн гуналарындан къуртулышы, Алланен мунасебетте булунув ве эбедий омюрдир. Янъы Васиетке коре, адамларгъа бу имкянны Иса Месихнинъ хач устюнде ольгени ве тирильгени бере, ве эр бир адам Месихке иман этип къуртулыш ала. Эски Васиетте Исраиль халкъыны Мысыр эсиринден къуртаргъан Аллагъа «Къуртарыджы» дей эдилер. Месихчилер бу адны Иса Месихке де берелер, чюнки О, Озюнинъ къурбанлыкъ олюминен Онъа иман эткенлерни гуна ве олюм укюмдарлыгъындан къуртарды.

Лепра хасталыгъы – бакъ. Тери хасталыгъы.

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

Месихнинъ душманы – (къ. юн. антихристос) яманлыкъ озю олгъан шахыс. О, дюньягъа Месихнен дженк этмек ичюн келеджек, амма сонъунда Месих оны енъеджек. Юхан Месих акъкъында ялан айткъанларгъа ве шунынънен Къуванчлы Хаберге къаршы чыкъкъанларгъа да «Месихнинъ душманлары» дей. Иса сонъки вакъытларда пейда оладжакъ «ялан месихлер» (къ. юн. текликте псевдохристос) акъкъында эвельден хабер бере.

Месихчи – Иса Месихнинъ тарафдары, Оны озь Къуртарыджысы киби къабул эткен ве Онынъ огретювине коре яшамагъа тырышкъан адам.

Мескен (Корюшюв Чадыры) – ерини денъиштирмеге мумкюн олгъан буюк Мукъаддес Чадыр. Алланынъ эмирине бойсунып, исраиллилер оны ясап, сахрада юрген вакътында озьлеринен ташый эдилер. Чадырда Васиет Сандыгъы сакълана эди. Исраиллилернинъ ордусында бу ер Алланынъ Эви сайыла эди. Чадыр огюнде еудийлер Аллагъа ибадет эте ве къурбан чала эдилер. Сулейман Ерусалимде Алланынъ Сарайыны къургъан сонъ, Мукъаддес Чадыр анда кочьти.

Мескен (Корюшюв Чадыры)

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

Мукъаддес Рух – Алланынъ Руху. Онъа эм Бабасына, эм Огълуна Алланынъ бутюн хусусиетлери менсюптир. Инджиль китабына коре, Иса Месихке иман эткен адамлар Мукъаддес Рухны къабул этелер. О, оларны огрете ве кучь бере.

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

Одеме Куню – бакъ. Байрамлар.

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

Песах – бакъ. Байрамлар.

Понтий Пилат – римли аким, Иса джезалангъан вакъытта Еудиенинъ акими (м. с. 26-36 с.). Онынъ разылыгъыны алмайып, адамны джезаламагъа олмай эди. Тек Понтий Пилат олюм джезасыны тасдыкълай эди. Еудий башлыкъларынен яхшы мунасебетте олмаса да, исьян котермесинлер деп, эксериетнен оларнынъ талапларыны беджере эди.

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди.

Руханийлер

эфод

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

Синай – сахрадаки (земаневий Мысырда) дагънынъ ады. Шу дагънынъ устюнде Алла Мусагъа Он Эмирни багъышлады. Корюнгени киби, бу дагъ къадимий заманларда Хорев деп адлана эди, бугунь исе Джебель-Муса деп адлана.

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

Сувгъа батырылып чыкъув – (къ. юн. баптисма) энъ муим диний мерасимлернинъ бири; диний джемиетке алынувны косьтере. Янъы Васиетте сувгъа батырылып чыкъувнынъ эки чешити косьтериле. Башта Ягъя, озьлерини Аллагъа багъышламакъ ве гуналарындан тёвбе этмеге истеген адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. Иса Месихнинъ олюми ве тирилювинден сонъ сувгъа батырылып чыкъув даа терен мана ала: адам эвельки гуналы яшайышындан вазгечип, санки оле, амма Месихнен бирликте янъы омюрге тириле. Бойле сувгъа батырылып чыкъувдан сонъ адам Мукъаддес Рухны къабул эте. Кочьме манада Янъы Васиет Исанынъ «сувгъа батырылып чыкъувы»ны Онынъ азапларына къошулувны киби анълата, «Рухкъа батырылып чыкъув» акъкъында айткъанда, Мукъаддес Рухны къабул этювни козьде тута.

Сулейманнынъ Эйваны – Сарайнынъ шаркъ тарафындаки къапалы колонналы бина. Анда чокъ адам топлаша биле эди.

Теврат – бакъ. Къанун.

Теклиф пителери ичюн стол – башта Мескеннинъ, сонъунда Сарайнынъ ичинде тургъан стол. Руханийлер онынъ устюне даима Раббиге бахшыш оларакъ, он эки пите къоя эдилер.

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

Тёвбе этюв – адам эвельки яшайышы гуналы ве Алла онен разы олмагъаныны анълап, Алладан, гуналары ичюн афу сорай, келеджекте гуна япмайып, Аллагъа хызмет этмеге сёз бере.

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

Хач – Рим императорлыгъында Иса Месихнинъ вакътында энъ агъыр джинает япкъанларны хач устюне мыхлап, олюм джезасына огърата эдилер. Хачны, ерге сокъулгъан дирекке къалын бир тахта мыхлап, япа эдилер. Джезалангъанларны хачкъа мыхлап, я да багълап, чекишип ольмеге къалдыра эдилер. Бойле джеза энъ къоркъунчлы ве масхаралыкъ джезасы эди. Джинаетчи озь тахтасыны джезаланаджакъ ерине озю алып бара эди. О вакъытта «озь хачыны ташымакъ» ибареси пейда олды. Иса Месих хачкъа мыхлангъан сонъ, бу алет Иса берген къуртулыш ве омюрнинъ бельгиси олды.

Чалашлар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

Эбедий омюр – Мукъаддес Китапкъа коре, бу дюньяда олюмсиз булунув дегиль де, Алланен бирликте янъы дюньядаки къасеветсиз омюрдир. Иманлылар ичюн оларнынъ Алланен бойле аралары артыкъ бу дюньяда башлана. Амма керчек эбедий омюр тек ердеки омюрлери биткен сонъ башлана.

Эзов оту – еудийлернинъ диний мерасимлеринде къулланылгъан от. Руханийлер эзов отунынъ япрагъы я да пытагъыны шингенликке (меселя, къурбаннынъ къанына) батырып, адамгъа я да бир шейге септирип, оны элялладылар ве азиз эттилер.

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

Эски Васиет – бакъ. Васиет.

Эфод – бакъ. Руханийлер.

Юбилей йылы – бакъ. Раатлыкъ куню.

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

Ягълав – бир диний мерасим. Адамнынъ башына ягъ якъылып я да силинип, адамны Алла сайлап бир муим хызметке чагъыргъаныны косьтере эди. Бундан сонъ адам падиша, руханий, базы вакъытта пейгъамбер олып, онъа берильген вазифелерни беджермеге башлай эди. Кочьме манада «ягълав» сёзю бир адам Алланынъ хызметине сайлангъаныны ве багъышлангъаныны анълата.

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

Янъы Васиет – бакъ. Васиет.

Теврат ве башкъа тарихий китапларда къулланылгъан ольчюлер

Къадимий заманларда чешит халкъларда узунлыкъ, агъырлыкъ ве шингенлик ольчемек ичюн тюрлю системалар къулланыла эдилер. Бугуньки куньге базы ольчюлер меселесинде алимлер аля даа екяне бир фикирге кельмедилер.

Метиннинъ къолай къабул этильмеси ичюн, бу терджимеде биз ольчюнинъ земаневий метрик системасыны къулландыкъ. Эгер къадимий метинде ольчюлер къарарнен берильсе, биз оларны земаневий эквивалентине якъынлаштырдыкъ. Бунен берабер сноскаларда къадимий метиндеки ольчюлерни де бердик.

Узунлыкъ ольчюлери

Аммах (Баш 6.15) – тирсектен башлап орта пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 45-50 сантиметр. (Бир аммах – бир тирсек узунлыгъы, я да ярым метр.)

Зерет (Чыкъ 28.16) – керильген къолнынъ баш пармагъынынъ уджундан чинатий пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 23-25 сантиметр. (Бир зерет – бир къарыш, я да метрнинъ дёртте бири, я да черик метр.)

Тофах (Ехез 40.5) – авуч кенълиги, къарарнен 7,5-9 сантиметр.

Эцба (Йрм 52.21) – баш пармакънынъ кенълиги, къарарнен 2 сантиметр.

1 аммах = 2 зерет = 6 тофах = 24 эцба

Сепильген шейлернинъ ольчюлери

Хомер (Лев 27.16) – бесе-белли, бу сёзнинъ башлангъыч манасы – бир эшекнинъ юкю; къарарнен 220 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир хомер – беш чувал.)

Летек (Хош 3.2) – бесе-белли, хомернинъ ярысы; къарарнен 110 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир летек – эки бучукъ чувал.)

Эфа (Чыкъ 16.36) – Тевраттаки сепильген шейлернинъ эсас ольчюси, къарарнен 20-22 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир эфа – бир буюк къопкъа, я да ярым чувал.)

Сеа (Баш 18.6) – эфанынъ учьте бир къысмы, къарарнен 7 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир сеа – бир буюк савут.)

Омер (Чыкъ 16.16, 36) – эфанынъ онда бир пайы, эки литрге тенъ кельген ольчю. (Бир омер – бир чанакъ.)

Къав (4 Пад 6.25) – къарарнен, эфанынъ йигирмиде бир пайы, бир литрге якъын кельген ольчю. (Бир къав – ярым чанакъ.)

1 хомер = 2 летек = 10 эфа = 30 сеа = 100 омер = 200 къав

Шингенлик ольчюлери

Кор (3 Пад 4.22) – эм шинген, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. Бир кор, къарарнен, бир хомерге (200-220 литрге) тенъ келе эди. (Бир кор – беш чувал, я да беш чапчакъ.)

Бат (3 Пад 7.26) – Тевраттаки шинген шейлернинъ эсас ольчюси. Ехезкель китабында 45.11 бат эфагъа тенъ келе. Бу ольчю, къарарнен, 20-22 литрге якъын эди. (Бир бат – бир буюк къопкъа.)

Хин (Чыкъ 29.40) – бесе-белли, батнынъ алтыда бир пайы, я да 3,7 литр. (Бир хин – эки чанакъ.)

Лог (Лев 14.10) – хиннинъ он экиде бир пайы, къарарнен 300 мл этрафында шинген шейлернинъ уфакъ ольчюси. (Бир лог – бир кучюк бардачыкъ.)

1 хомер = 1 кор = 10 эфа = 10 бат = 60 хин = 720 лог

Агъырлыкъ ольчюлери

Къадимий заманларда пара ёкъ эди, эсаплашкъанда исе ольчюге коре я алтын, я даа эксериетнен кумюш тёлей эдилер. Окъумагъа къолай олсун деп, буюк микъдарларны косьтермек ичюн, метрик системасынынъ эквивалентлерини къулланалар. Эсас кумюш акъчаны (шекельни) бельгилемек ичюн, терджимеде «кумюш» сёзю къулланыла. Сноскаларда къадимий метиннинъ догърудан-догъру сёзлери бериле.

Киккар (Чыкъ 38.25) ве шекель – Теврат заманларындаки Сурие ве Фелестинде олгъан эсас ольчюлер. Бир киккар – 30 килодан бираз зияде, бир шекель –10 граммдан бираз зияде эди. Чешит ерлерде там эквивалентлер бири-биринден фаркъ этмек мумкюн эди, шунынъ ичюн бир киккарда къач шекель олгъаныны догъру тайинлемек къыйындыр, умумий оларакъ 3 000 – 3 600. (Бир киккар – бир чувал; бир шекель – бир кумюш.)

Мане (3 Пад 10.17; Узеир 2.69) – орта бир ольчю, бесе-белли, Вавилондан келе, къарарнен 0,5-0,6 килограмм.

1 киккар = 60 мане = 3 000 шекель

Шекель гъает къыйметли мадделерни ольчегенде, даа да кучюк парчаларгъа болюне эди:

Бека (Баш 24.22) – ярым шекель.

Гера (Чыкъ 30.13) – шекельнинъ 1/20 къысмы.

1 шекель = 2 бека = 20 гера

Эски Васиет деври хронологиясы

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 2300 – 1050 с.)

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 1050 – 400 с.)

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Пейгъамберликлер | | Пейгъамберликлернинъ беджерилюви

Баш 18.18 Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар.

Иса, Ибраимнинъ эвляды олып, бутюн халкъларгъа хайыр этеджек

Фаал 3.25 Сиз исе пейгъамберлернинъ эвлятларысынъыз ве Алла баба-деделеринъизге берген васиетнинъ мирасчыларысынъыз. Алла Ибраимге айткъанына коре, ер юзюндеки бутюн халкълар онынъ эвляды ичюн яхшылыкъ кореджеклер.

Микъа 5.2 Сен де, Вифлеем-Эфрата, Ехуданынъ баш шеэрлери арасында кичик олсанъ да, сенден Мен ичюн Исраильнинъ Башлыгъы чыкъаджакъ. Онынъ тамырлары заманларнынъ башындан, эбедийликтен келип чыкъа.

Исанынъ догъгъан ери

Мт 2.1 Иса Еудие виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. (Лк 2.4-7 бакъ.)

Еш 7.14 Мына, Рабби Озю сизге алямет береджек. Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, адыны Иммануэл къояджакълар.

Исанынъ къыздан догъулувы

Мт 1.18 Иса Месих бойле догъды: Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес Рухтан бала беклегени белли олды. (Лк 1.26-35 бакъ.)

Йрм 31.15 РАББИ бойле дей: – Рама шеэринде бир сес эшитиле, агълав ве аджджы къыямет! Балалары артындан Рахель агълай, тынчланмагъа истемей; онынъ балалары ёкъ энди!

Сабийлернинъ ольдюрилюви

Мт 2.16 Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. (Мт 2.18 бакъ.)

Еш 9.1-2 Кечкен заманда Зевулун ве Нафталий топрагъы ашаланды, амма келеджек заманда денъиз ёлу, Иорданнынъ башкъа тарафында яткъан мемлекет ве халкълар яшагъан Галилея шуретли оладжакъ. Къаранлыкъта юрген халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм кольгесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Исанынъ Галилеядаки хызмети

Мт 4.12-16 Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа къайтып кельди. Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ сёзю эда олунды: Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы, голь ёлунда, Иордан аркъасы! Чокъ миллетнинъ юрту Галилея! Къаранлыкъта яшагъан халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Текр 18.15 Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз.

Бекленильген Пейгъамбер

Юх 6.14 Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип: – Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер.

Еш 53.3 Адамлар Оны ашалады, Ондан башыны чевирди. Азап чеккен, чокъ хасталыкъ корьген акъай эди. Бизлер Ондан бетимизни чевире эдик, адамлар Оны ашалады, ве биз Оны адам ерине саймай эдик.

Иса еудийлернинъ тарафындан ред этильди

Юх 1.11 О, Озюнинъкилерине кельди, лякин Озюнинъкилери Оны къабул этмеди. (Юх 5.43; Лк 4.29; 17.25; 23.18 бакъ.)

Еш 11.2 Онынъ ичинде РАББИнинъ Руху олып, Онъа акъыл ве анълав, насиат, кучь ве бильги береджек ве Алладан къоркъмагъа огретеджек. (Збр 44.8; Збр 11.3-4 бакъ.)

Исанынъ икмети

Лк 2.52 Иса осе эди. Яшы арткъанынен, икмети де арта эди. Исагъа Алланынъ ве адамларнынъ хайыры да чокълаша эди. (Лк 4.18 бакъ.)

Зек 9.9 Эй, Сион къызы, чокъ къуван! Къуванчтан къычыр, эй, Ерусалим къызы! Мына, сенинъ падишанъ санъа келе! О, къабаатсыз. О, къуртарув бере. О, алчакъгонъюлли, эшек устюнде, эшек баласы устюнде отура! (Еш 62.11 бакъ.)

Исанынъ Ерусалимге тантаналы кириши

Юх 12.13-14 Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар: – Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз! Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. (Мт 21.1-11; Юх 12.12 бакъ.)

Збр 40.10 Мен ишангъан достум биле, отьмегимни ашап, манъа къаршы табаныны котерди.

Иса достунынъ тарафындан сатылды

Мк 14.10 Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. (Мт 26.14; Мк 14.43-45 бакъ.)

Збр 26.12 Яланджы шаатлар манъа къаршы баш котерди, агъызларындан зулум чыкъа, лякин душманларымнынъ къолуна мени берме.

Исаны яланджы шаатлар къабаатладылар

Мт 26.59-61 Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер: – Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.

Еш 53.7 Оны эзиетледи, къыйнадылар, О исе агъзыны ачмады. Оны къой киби соймагъа айдап кетирдилер, къозу юнь къыркъкъан адамнынъ алдында индемейип тургъан киби, О да агъзыны ачмады.

Иса Онъа къаршы айтылгъан къабаатлавларгъа джевап бермеди

Мт 26.62-63 Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа: – Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатларына не айтаджанъ? – деди. Иса индемеди. (Мт 27.12-14 бакъ.)

Еш 50.6 Мени ургъанларгъа аркъамны, сакъалымны алгъанларгъа янакъларымны ачтым. Ашаламакътан ве тюкюриктен бетимни къапатмадым.

Исаны котеклеп, устюне тюкюрдилер

Мк 14.65 Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве: – Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар. Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар. (Мк 15.17; Юх 19.1-3; 18.22 бакъ.)

Збр 68.5 Себепсиз мени кореджек козьлери олмагъанлар башымдаки сачлардан да чокъ олды. Манасыз манъа къаршы чыкъкъанлар, меним душманларым кучьке кирди. Мен ич бир шей алмагъан олсам да, къайтарып бермеге меджбур этелер.

Исадан себепсиз нефретлендилер

Юх 15.24-25 Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.

Еш 53.4-5 «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды». Бизлер исе, Оны Алла урды ве джезалады, деп тюшюндик. Амма О гуналарымыз ичюн яраланды, къабаатларымыз ичюн урулып къырылды. Бизде тынчлыкъ-аманлыкъ олсун деп, джеза Онынъ устюне тюшти, Онынъ яраларынен бизлер яхшы олдыкъ.

Иса Озюне башкъа адамларнынъ хасталыкъларыны алды

Мт 8.16-17 Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. Бойледже, Ешая пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди: «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».

Еш 53.12 Шунынъ ичюн буюклернинъ арасында Онъа бир пай береджегим, кучьлю адамларнен гъаниметни болюшеджек. О, джаныны олюмге берди, джинаетчилернен бир сайылды, устюне чокъ адамларнынъ гуналарыны алды, джинаетчилер ичюн ялварды.

Исаны гуналыларнен берабер хачкъа мыхладылар

Мт 27.38 Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар.

Збр 21.17 Мына, копеклер мени сарып алды; ачувлы сюрю этрафымны сарды, олар къолларымны ве аякъларымны тештилер.

Исанынъ къолларыны ве аякъларыны тештилер

Юх 20.27 Сонъ Томагъа бакъып: – Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. (Юх 19.37; 20.25-26 бакъ.)

Збр 21.7-9 Лякин мен акъай дегиль, къуртым мен; адамлар мени масхара эте, халкъ исе менден игрене. Мени корьген эр кес мени мыскъыллай, башларыны саллап, менден нефретленип, лаф этелер: «О, РАББИге ишанды! РАББИ оны сакъласын! РАББИ ондан разы олса, оны къуртарсын!»

Исаны масхара этип, акъаретледилер

Мт 27.39-40 Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер: – Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, хачтан тюшсе! (Мт 27.41-44; Мк 15.29-32 бакъ.)

Зек 12.10 Давутнынъ союна ве Ерусалимде яшагъанларгъа исе мерамет ве ярдым рухуны ёллайджагъым. Олар Онъа, озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар ве Онынъ ичюн, бирден-бир ольген огълу артындан агълагъанлар киби, агълайджакъ, ольген биринджи догъгъан балагъа киби янаджакъ.

Исанынъ багърыны тештилер

Юх 19.34 Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.

Збр 21.19 Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер.

Аскерлер джереп чекип, Исанынъ урбаларыны пайлаштырдылар

Мк 15.24 Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар. (Юх 19.24 бакъ.)

Збр 33.21 Кемиклерининъ ич бириси сынмасын деп, О, оларнынъ эписини сакълар. | Исанынъ кемиклерини сындырмадылар | Юх 19.33 Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар.

Еш 53.9 Оны яман адамларнен мезаргъа къоймагъа ниетлендилер, лякин зенгиннинъ янында джыйылгъан эди. О ич бир яман шейни япмады, агъзындан ялан чыкъмады.

Исаны зенгин адамнынъ къабринде джыйдылар

Мт 27.57-60 Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти.

Збр 15.10 Сен олюлер дюньясында джанымны ташлап кетмезсинъ, Озь азизинъе мезарда чюрюмеге ёл бермезсинъ. (Мт 16.21 бакъ.)

Исанынъ тирилюви

Мт 28.9 Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып: – Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. (Лк 24.36-48 бакъ.)

Збр 67.19 Сен юксекликке котерильдинъ, эсирлерни эсирге алдынъ, инсанларнынъ ве исьянджыларнынъ бахшышларыны къабул эттинъ. РАББИ-Тааля анда яшасын!

Исанынъ кокке котерилюви

Лк 24.50-51 Иса шегиртлерини шеэрден тышарыгъа чыкъарып, Бетаниягъадже алып кельди. Анда эллерини котерип, оларгъа хайыр дувасыны окъуды. Дува окъугъанда, олардан узакълашып, кокке котерильди. (Фаал 1.9 бакъ.)

Хариталар

Хариталар

1. Хариталар
2. Къадимий Девир
3. Мысырдан Чыкъыш Ёлу
4. Фелестин Иса Месих Яшагъан Заманда
5. Ерусалим Иса Месих Яшагъан Заманда

6. Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих Яшагъан Заманда

7. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Биринджи Сефери

8. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Экинджи Сефери

9. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Учюнджи Сефери

10. Эльчи Павелнинъ Римге Сефери

Хариталар

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Къадимий девир

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Table of Contents

Мукъаддес Китап

Тарихий Китаплар

- 3 Падишалар

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22

Алланынъ Адлары

Сёзлюк

Абдест
Ад
Азиз
Акъсакъал
Алланынъ Къозусы
Алланынъ Огълу
Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы)
Алланынъ Сарайы
Алланынъ Шурети
Алоэ
Альфа ве Омега
Алямет
Аманлыкъ (селямет)
Амин
Арес-тёпе
Афталар Байрамы
Ахирет куню
Аштан-сувдан вазгечюв
Байрамлар
Баш руханий
Бельги (алямет)
Берекет Байрамы
Беэльзебул
Биринджи Махсул Байрамы
Вавилон
Васиет
Васиет Сандыгъы
Васиетнинъ таш левалары
Галилея
Давут
Давутнынъ Огълу
Денъиз хавузы
Дженнет
Джеэннем
Дин къардашлары
Еудие
Еудий
Еудийлер
Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу)
Иблис
Ибраим
Иманлылар топлашувы
Император
Инджиль
Инсан Огълу
Инсафлыкъ
Ирод
Иса
Исраиль
Керувлар
Кинаели икяе
Кок Падишалыгъы
Корюшюв Чадыры
Къадимий арамий тили
Къадимий еудий тили
Къадимий юнан тили
Къандиль
Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат)
Къанун оджалары
Къокъулы шейлер. Алоэ
Къуванчлы Хабер
Къурбан ери
Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв
Къуртарыджы
Къуртулыш
Лепра хасталыгъы
Либан
Маясыз Пишкен Пите Байрамы
Мелеклер
Мелкиседек
Месих
Месихнинъ душманы
Месихчи
Мескен (Корюшюв Чадыры)
Мукъаддес (азиз)
Мукъаддес Рух
Мысыр
Мюр
Нух
Одев (одеме)
Одеме Куню
Олюлернинъ дюньясы
Он пайда бир пай
Пейгъамбер
Песах
Понтий Пилат
Пут
Раатлыкъ куню
Равви (Раввуни)
Рим
Руханийлер
Саддукийлер
Салым топлайыджы
Самарие
Саре
Синагога
Синай
Сион
Сувгъа батырылып чыкъув
Сулейманнынъ Эйваны
Теврат
Теклиф пителери ичюн стол
Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы)
Тёвбе этюв
Фериселер
Хайыр
Хач
Чалашлар Байрамы
Шейтан (Иблис, Беэльзебул)
Эбедий омюр
Эзов оту
Эльчи
Элял
Эски Васиет
Эфод
Юбилей йылы
Юксек Шура
Ягълав
Язы (Язылар)
Якъуп
Якъын адам
Янъы Васиет
Узунлыкъ ольчюлери
Сепильген шейлернинъ ольчюлери
Шингенлик ольчюлери
Агъырлыкъ ольчюлери
Эски Васиет деври хронологиясы
Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Хариталар

- Хариталар
- Къадимий девир
- Мысырдан чыкъыш ёлу
- Фелестин Иса Месих яшагъан заманда
- Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

- Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Римге сефери